Keniyanın Turkana gölünün sahillərində aşkarlanan 1,4 milyon ildən çox yaşı olan fosil ayaq izləri alimlərin insanın nəsli kəsilmiş qohumlarından biri barədə təsəvvürlərini yenidən formalaşdırır.
ABŞ və Keniyadan olan beynəlxalq tədqiqatçılar qrupunun Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) jurnalında dərc olunan araşdırmasına əsasən, qədim göl sahili boyunca hərəkət edən səkkiz Paranthropus boisei fərdinin qoyduğu ayaq izləri həmin növün bədən ölçüləri, hərəkət tərzi və sosial davranışı haqqında mühüm məlumatlar təqdim edir.
Ayaq izləri ilk dəfə təxminən 50 il əvvəl, 1978-ci ildə ABŞ-ın Smitson Milli Təbiət Tarixi Muzeyinin onurğalı paleontologiyası üzrə kuratoru və baş tədqiqat geoloqu Key Berensmayer (Kay Behrensmeyer) tərəfindən Keniyanın şimalında aşkar edilib. Alim və komandası həmin ərazidə çoxsaylı qədim ayaq izlərinin necə qorunub saxlanıldığını araşdırır. Araşdırmaya Pittsburqdakı Çetem Universitetinin biologiya üzrə dosenti və Almaniyanın Leypsiq şəhərində yerləşən Maks Plank Təkamül Antropologiyası İnstitutunun əməkdaşı Kevin Hatala rəhbərlik edib. Hatala bildirib ki, hər bir belə ərazi insanın qədim keçmişinin müəyyən anını əks etdirir və alimlər erkən Pleystosen dövründə yaşamış homininlərin anatomiyası, hərəkət xüsusiyyətləri, davranışı və yaşadıqları mühit barədə getdikcə daha dolğun təsəvvür əldə edirlər.
Tədqiqatın həmmüəllifi, Nayrobidə yerləşən Keniya Milli Muzeylərinin əməkdaşı Purity Kiuranın sözlərinə görə, yeni aşkarlanan ayaq izləri Turkana gölü ətrafındakı paleoantropoloji ərazilərin dünya elmi üçün əhəmiyyətini bir daha təsdiqləyir. Onun fikrincə, bu tapıntılar 1,4 milyon il əvvəl yaşamış qədim insan qohumlarının həyat tərzini öyrənmək baxımından misilsiz sübutlar təqdim edir və Keniyanın insan təkamülünün öyrənilməsində aparıcı bölgələrdən biri olduğunu göstərir.
Berensmayer bu regionda 1969-cu ildən etibarən tədqiqat aparır. O, xatırladıb ki, 1978-ci ildə geoloji qatların öyrənilməsi zamanı qayada iri begemot ayaq izini görüb. Sonrakı qazıntılar nəticəsində həmin çöküntü qatında iki homininə məxsus ayaq izi də üzə çıxarılıb. Alimin sözlərinə görə, ayaq izləri qədim insanların davranışı barədə sümük qalıqlarından əldə edilməsi çətin olan məlumatları ortaya çıxarmağa imkan verir. Key Berensmayer qeyd edib ki, ayaq izlərinin ən mühüm xüsusiyyəti onların müəyyən bir anı olduğu kimi qoruyub saxlamasıdır. Bu səbəbdən insanlar bu cür fosillərlə ayrı-ayrı sümük və ya çənə qalıqlarına nisbətən daha asan əlaqə qura bilirlər.
İlkin tədqiqatlardan sonra GaJi10 adlandırılan sahə gələcək araşdırmalar üçün qumla örtülərək qorunub. Alimlər 2016 və 2023-cü illərdə yenidən əraziyə qayıdaraq həmin geoloji qatda daha çox ayaq izini üzə çıxarıblar.
Ümumilikdə GaJi10 sahəsində səkkiz fərdə aid 21 hominin ayaq izi, həmçinin çoxsaylı begemot, antilop və digər heyvanların izləri aşkar olunub. Ətrafdakı vulkanik kül qatlarının analizi nəticəsində müəyyən edilib ki, ayaq izlərinin yaşı təxminən 1,43 milyon ildir və onlar erkən Pleystosen dövrünə aiddir. Həmin dövrdə Turkana gölü sahillərində timsahlar, fillər və iki müxtəlif hominin növü – iri çənə və güclü diş quruluşuna malik Paranthropus boisei ilə müasir insanın mümkün əcdadlarından hesab olunan Homo erectus yaşayırdı.
Tədqiqat qrupu 2024-cü ildə eyni bölgədə hər iki növə aid daha qədim ayaq izlərini təsvir etmiş və onların yüz minlərlə il eyni yaşayış mühitini paylaşdıqlarını göstərmişdi.
Berensmayer bildirib ki, iki hominin növünün bir-biri ilə necə qarşılıqlı əlaqədə olduğunu demək mümkün olmasa da, onların eyni vaxtda həmin ərazidə yaşadığı məlumdur.
GaJi10 sahəsindəki ayaq izlərinin anatomik xüsusiyyətlərini və hərəkət xüsusiyyətlərini təhlil edən alimlər onların Paranthropus boisei nümayəndələrinə aid olduğunu müəyyən ediblər.
Bu nəticə gözlənilməz sayılır. Çünki uzun müddət Homo erectus növünün Paranthropus nümayəndələrindən xeyli iri olduğu düşünülürdü. Halbuki yeni tapılan ayaq izlərinin ölçüləri hər iki növün oxşar bədən quruluşuna malik olduğunu göstərir. Kevin Hatalanın sözlərinə görə, ayaq izlərinin ölçüsü həmin fərdlərin təxminən 1,8 metr boya və 75 kiloqram çəkiyə malik olduğunu göstərir. Araşdırma həmçinin eyni dövrdə və eyni mühitdə oxşar ölçülü iki müxtəlif hominin növünün yaşadığını təsdiqləyir.
Tədqiqatın daha bir maraqlı nəticəsi Paranthropus boisei növünün yetkin erkəklərinin bəzən qrup şəklində hərəkət etməsi ilə bağlıdır. Harvard Universitetinin tədqiqatçısı və məqalənin həmmüəllifi Nil Rouçun (Neil Roach) sözlərinə görə, səkkiz fərdin, əsasən də yetkin erkəklərin birlikdə hərəkət etməsi, onların mürəkkəb sosial quruluşa malik ola biləcəyini göstərir. Alimin ehtimalına görə, bu növ böyük qruplar şəklində yaşayır, erkəklər cütləşmək uğrunda rəqabət aparsalar da, təhlükəli mühitdə təhlükəsizlik məqsədilə müəyyən hallarda bir-birlərinə dözümlü yanaşırdılar.
Yeni təsvir olunan sahə Turkana gölünün şərq sahili boyunca aşkarlanan yüzlərlə fosil ayaq izi kompleksindən biridir. Bu izlər 100 mindən artıq il ərzində formalaşıb.
Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, həmin fosilləri qoruyub saxlayan geoloji proseslərin daha dərindən öyrənilməsi qədim homininlərin niyə məhz göl sahillərində tez-tez məskunlaşdıqlarını izah etməyə kömək edəcək. Komanda bu ilin sonuna qədər Keniyaya yenidən ekspedisiya təşkil edərək araşdırmaları davam etdirməyi planlaşdırır.
Key Berensmayer bildirib ki, 1978-ci ildə ilk ayaq izlərini aşkar edərkən bu tapıntının gələcəkdə belə geniş fosil kompleksinə çevriləcəyini və qədim homininlərin ekologiyası barədə bu qədər geniş məlumat verəcəyini təsəvvür etmirdi.
mənbə: phys.org
