Alimlər bəşəriyyətin 2026-cı il noyabrın 13-də məhv olacağını proqnozlaşdırmışdılar: narahatlığa əsas varmı?

1960-cı ildə dərc olunan riyazi model bəşəriyyətin 2026-cı ildə əhali artımı nəticəsində fəlakətlə üzləşəcəyini irəli sürürdü. Proqnoz uzun illər ərzində real əhali artımına kifayət qədər yaxın olsa da, doğum səviyyəsinin azalması onun əsas nəticəsini etibarsız edib.

Dünyanın nüfuzlu elmi jurnallarından biri olan Science 1960-cı ildə qeyri-adi başlıqlı məqalə dərc edib: “Qiyamət günü: 13 noyabr 2026-cı il, cümə”. 

Məqalədə irəli sürülən proqnoza görə, həmin tarixdə dünya əhalisi sonsuzluğa yaxınlaşacaq və bu, bəşəriyyətin özünü faktiki olaraq məhv etməsinə gətirib çıxaracaqdı. Bu iddia ictimaiyyətin böyük diqqətini cəlb etsə də, məqaləyə maraq yalnız sensasiyalı başlığı ilə məhdudlaşmayıb. Tədqiqatın riyazi əsaslandırması da alimlər tərəfindən uzun müddət ciddi müzakirə olunub.  Məqalənin müəllifləri avstriyalı-amerikalı professor, kibernetika üzrə mütəxəssis Haynts fon Fyorster və onun iki tələbəsi — Patrisiya M. Mora və Lourens V. Amiot olub. Onlar insanların sayının adi eksponensial artım tempini belə üstələyə, hətta artım sürəti zaman keçdikcə daha da yüksələ biləcəyini irəli sürüblər.  Müəlliflər fikirlərini belə ifadə ediblər: gələcək nəsillər aclıqdan ölməyəcək, əksinə, həddindən artıq sıxlıq nəticəsində “əzilərək öləcəklər”.  Məqaləyə uzun illər istinad edilib və onun proqnozları müəyyən müddət ərzində təəccüblü dərəcədə dəqiq görünürdü. Lakin proqnozlaşdırılan “qiyamət” tarixinə təxminən yarı məsafə qaldığı 1993-cü il ətrafında dünya əhalisinin artımı hesablamalardan geri qalmağa başlayıb.  Bu gün qlobal doğum səviyyəsi 1960-cı ildəki göstəricinin yarısından da aşağıdır. Buna görə də müəlliflərin təsvir etdiyi ssenarinin reallaşacağı gözlənilmir.

XX əsrin ortalarında dünya əhalisinin sürətlə artması, resursların çatışmazlığı və bunun geosiyasi münaqişələrə səbəb ola biləcəyi barədə narahatlıqlar geniş yayılmışdı. Bu müzakirələrin mühüm hissəsi ingilis iqtisadçısı Tomas Maltusun ideyalarına əsaslanırdı. Həmin yanaşmaya görə, əhali eksponensial şəkildə arta bilər, lakin qida istehsalının imkanları bu artımı məhdudlaşdırır. Fon Fyorster və həmkarları isə insan cəmiyyətinin digər canlı populyasiyalarından fərqlənə biləcəyini düşünürdülər.  Onların fikrincə, insanlar ünsiyyət qurmaq, əməkdaşlıq etmək və problemləri birgə həll etmək qabiliyyətinə malikdirlər. Əhali sıxlığının artması daha çox əməkdaşlıq imkanı yarada və bununla da insanların sayının gözləniləndən daha sürətlə artmasına şərait yarada bilər. Müəlliflər son 2 min ili əhatə edən 24 dünya əhalisi qiymətləndirməsini təhlil edərək insanların sayının əvvəlki gözləntiləri dəfələrlə üstələdiyini göstərməyə çalışıblar. Bu nəticələr ətraflı riyazi hesablamalarla əsaslandırılıb.

Tədqiqatçılar tarixi əhali göstəricilərini gələcəyə tətbiq edərək hesablamalar aparıblar. Onların modelinə əsasən, artım sürəti yüksəlməkdə davam edərsə, 2026-cı ildə dünya əhalisinin sayı sonsuzluğa yaxınlaşa bilərdi. Müəlliflər eyni zamanda hesab edirdilər ki, bəşəriyyətin əməkdaşlıq qabiliyyəti bu fəlakətin qarşısını almağa kömək edə bilər. İnsanların ömür müddətini azaltmaq istəməyəcəklərini nəzərə alan tədqiqatçılar qlobal doğum səviyyəsinin yarıya endirilməsi üçün birgə fəaliyyət göstərməyi təklif edirdilər. 

Məqalə dərc olunan kimi geniş müzakirələrə səbəb olub. Time jurnalı və The New York Times nəşri bu barədə yazılar dərc edib. Mövzu hətta Pogo adlı komiks seriyasında da yer alıb. Bəzi şərhçilər məqaləni əhali artımı ilə bağlı qorxulara istehzalı münasibət kimi qiymətləndiriblər.

Məqalə ətrafında mübahisələr sonradan da davam edib. Science jurnalında riyaziyyatçılar və demoqrafların modeli tənqid edən məktubları dərc olunub. Onlar hesablamaları “gülünc” və “açıq-aşkar absurd” adlandırıblar. Müəlliflər isə öz yanaşmalarını müdafiə edərək riyazi nəticələrin əsaslı olduğunu iddia ediblər.

1960-cı illərdən 1980-ci illərə qədər “qiyamət düsturu” genetika, ekologiya və demoqrafiyaya aid dərsliklərdə mütəmadi olaraq xatırladılıb. Bəzi hallarda model praktik və siyasi müzakirələrdə də istifadə olunub.  Məsələn, 1963-cü ildə Kanada parlament komitəsində çıxış edən kimya sənayesi nümayəndəsi yaxınlaşan əhali artımını əsas gətirərək kimyəvi pestisidlərdən istifadənin vacibliyini müdafiə edib. 1971-ci ildə isə ABŞ Ali Məhkəməsində abortla bağlı iş çərçivəsində bu proqnoza istinad edilərək hökumətin əhali artımını təşviq etməsi üçün əsas olmadığı irəli sürülüb.  Modelin uzun müddət diqqət mərkəzində qalmasının əsas səbəblərindən biri onun proqnozlarının müəyyən dövr ərzində faktiki əhali artımına yaxın olması idi. Hesablamalar 1970–1980-ci illərdə bir çox demoqrafın proqnozlarından daha dəqiq nəticələr verirdi.  Lakin təxminən 1993-cü ildən etibarən modelin dəqiqliyi zəifləməyə başlayıb. Dünya əhalisinin artımı hesablamalardan geri qalıb. Bunun səbəblərindən biri doğum səviyyəsinin azalması olub. Beləliklə, bəşəriyyət müəlliflərin tövsiyə etdiyi istiqamətdə dəyişikliklər yaşayıb: bu gün qlobal doğum səviyyəsi 1960-cı ildəki göstəricinin yarısından aşağıdır.

Məqalənin müəllifi, Kanadanın Qərbi Ontario Universitetinin professoru Alan Makİçern hesab edir ki, bu hadisə elmi nəticələrin ictimaiyyətə necə təqdim edilməsinin əhəmiyyətini göstərir.

Haynts fon Fyorster həyatının müəyyən dövründə səhnə illüziyaçısı kimi də fəaliyyət göstərib. Makİçern bu təcrübə ilə məqalənin təqdimat tərzi arasında paralel aparır: təsirli səhnə illüziyası əvvəlcə adi vəziyyət yaradır, sonra gözlənilməz dönüş baş verir və sonda hər şeyin izahı ortaya çıxır.  Məqalənin diqqət çəkməsi də məhz bu yanaşmaya bənzəyirdi. Onun elmi məzmunu adi tədqiqat məqaləsinə xas olsa da, sensasiyalı başlıq və qeyri-adi nəticə ictimai marağı artırmışdı. Bununla belə, məqalə müəyyən müddət ərzində ciddi elmi müzakirələrə səbəb olacaq qədər əsaslandırılmış riyazi arqumentlərə söykənirdi.  Müəllifin fikrincə, bu hadisədən çıxarılan əsas dərs ciddi problemi ictimaiyyətə çatdırmaq üçün qeyri-adi və diqqətçəkən təqdimatdan istifadə etməyin mümkün olmasıdır. 

mənbə: scitechdaily.com