Alimlər kalmar dərisinin qulaq kimi fəaliyyət göstərə biləcəyini müəyyən ediblər

Yeni araşdırma kalmarların bədən səthində əvvəllər məlum olduğundan daha çox sayda hissiyyat hüceyrəsinin olduğunu üzə çıxarıb. Alimlər hesab edirlər ki, bu hüceyrələrin öyrənilməsi insanlarda eşitmə mexanizminin və eşitmə itkisinin səbəblərinin daha yaxşı anlaşılmasına kömək edə bilər.  ABŞ-ın Keyz-Vestern Rezerv Universitetinin alimləri kalmarların bədəninin bütün səthinə yayılan yüzlərlə əlavə hissiyyat hüceyrəsi aşkar ediblər. Tədqiqatın nəticələri bu dəniz canlılarının suyun hərəkətini necə hiss etdiyini öyrənməklə yanaşı, insanlarda eşitmənin necə işlədiyini və hansı səbəblərdən pozula bildiyini araşdırmaq üçün də yeni imkanlar yaradır.

Current Biology elmi jurnalında dərc olunan araşdırmada kalmarların bədəninin yan tərəfləri boyunca yerləşən, hissiyyat hüceyrələrindən ibarət yan xətlərin ilk tam xəritəsi təqdim edilib.

Alimlər əvvəllər də kalmarların başı və qolları ətrafında suyun hərəkətini hiss etməyə kömək edən, tükəbənzər çıxıntılara malik hüceyrələrin mövcudluğundan xəbərdar idilər. Lakin bu strukturların heyvanın bədənində nə dərəcədə geniş yayıldığı tam məlum deyildi. Keyz-Vestern Rezerv Universitetinin tədqiqatçısı, dosent Brayan MakDermott və həmkarları yeni araşdırma zamanı həmin hüceyrələrin kalmarın bütün bədən səthində yerləşdiyini müəyyən ediblər.

İnsan qulağında səs titrəyişləri ilbiz formasında olan daxili qulaq orqanına — ilbizə (kokleaya) ötürülür. Bu orqanın daxilində minlərlə tük hüceyrəsi yerləşir. Hər bir hüceyrənin üzərində stereosiliya adlanan kiçik tükəbənzər çıxıntılar olur.

Səs titrəyişləri bu çıxıntıların hərəkətinə səbəb olur. Tük hüceyrələri həmin hərəkəti sinir sistemi vasitəsilə beyinə ötürür və beyin siqnalları səs kimi qəbul edir. MakDermottun sözlərinə görə, anadangəlmə karlıq və ya sonradan yaranan eşitmə itkisi hallarında bu hüceyrələrin üzərindəki tükəbənzər strukturların zədələnməsi mühüm rol oynaya bilər. Alim hesab edir ki, kalmarların hissiyyat hüceyrələrinin öyrənilməsi eşitmə itkisinin hansı mexanizmlərlə yarandığını anlamağa kömək edə bilər.

Tədqiqat qrupu araşdırmanın bir hissəsini Massaçusets ştatının Vuds-Houl şəhərində yerləşən Dəniz Bioloji Laboratoriyasında aparıb. Üçillik təqaüd proqramı çərçivəsində həyata keçirilən işlər kalmarların eşitmə və hissiyyat mexanizmlərinin öyrənilməsinə yönəlib. Tədqiqatda bakalavr və magistr tələbələri də iştirak ediblər. Laboratoriyanın təsvirləmə xidmətinin direktor müavini və təsvirləmə üzrə mütəxəssisi Karsten Volf da araşdırmaya töhfə verib. Alimlər kalmar toxumalarını bir qat üzrə işıqlandıran nazik lazer şüasından istifadə ediblər. İşıq təbəqəli mikroskopiya adlanan bu üsul toxumalara zərəri minimuma endirməklə yüksək detallı, üçölçülü təsvirlər əldə etməyə imkan verib.

Bu texnologiya əvvəllər aşkar edilməmiş tük hüceyrələrinin görünməsini və hissiyyat şəbəkəsinin bədən boyunca izlənməsini təmin edib. 

MakDermott bildirib ki, başayaqlılar qrupuna daxil olan kalmarların bədən səthində müxtəlif xüsusiyyətlərə malik tük hüceyrələri yerləşir. Bu hüceyrələrin araşdırılması həm heyvanların yaşamaq üçün suyun hərəkətini necə hiss etdiyini, həm də insanlarda eşitmə və karlığın yaranma mexanizmlərini anlamağa kömək edə bilər. 

Araşdırma zamanı kalmarların bədənindəki tükəbənzər çıxıntıların uzunluğunun fərqli olduğu da müəyyən edilib. Bu xüsusiyyət kalmarların hissiyyat sistemi ilə insanın eşitmə mexanizmi arasında mümkün oxşarlıqları daha da maraqlı edir.

İnsan qulağının ilbizində aşağı tezlikli səsləri qəbul edən nahiyələrdə daha uzun, yüksək tezlikli səsləri qəbul edən nahiyələrdə isə daha qısa tük dəstələri yerləşir. Bu fərqlər hüceyrələrin müxtəlif səs tezliklərinə uyğunlaşmasına kömək edir. Tədqiqatçıların məlumatına görə, balıqların yan xətt sistemindəki tük dəstələrinin uzunluğu eyni xüsusiyyətlə dəyişmir. Buna görə də kalmarların bədənində müşahidə olunan uzunluq fərqləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

MakDermottun komandası ehtimal edir ki, kalmarlar müxtəlif uzunluqdakı tük dəstələri vasitəsilə suyun müxtəlif tezliklərdəki hərəkətlərini ayırd edə bilirlər. Bu, insanın eşitmə hüceyrələrinin müxtəlif səs tezliklərinə reaksiyası ilə müəyyən oxşarlıq təşkil edə bilər. Beləliklə, alimlər kalmarın dərisinin müəyyən mənada qulaq kimi fəaliyyət göstərə biləcəyini irəli sürürlər. Bununla belə, bu ehtimalın dəqiq mexanizmlərini təsdiqləmək üçün əlavə araşdırmalara ehtiyac var.  Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, kalmarların bədən səthindəki hissiyyat strukturlarının ətraflı xəritəsinin hazırlanması onların necə işlədiyini, həmçinin insanın daxili qulağındakı oxşar strukturların zədələnməsinin eşitmə itkisinə necə səbəb olduğunu öyrənmək üçün yeni elmi istiqamət aça bilər.

mənbə: scitechdaily.com