Alimlər yaşlanan gözün itirilmiş neyronları bərpa etməkdə niyə çətinlik çəkdiyini müəyyənləşdiriblər

Alimlər yaşlanmanın gözün torlu qişasında itirilmiş sinir hüceyrələrinin yenidən yaranmasına mane olan əsas amillərdən birini müəyyənləşdiriblər. Tədqiqat göstərib ki, yaş artdıqca torlu qişadakı dəstəkləyici hüceyrələrin yeni neyronlara çevrilmə qabiliyyəti əhəmiyyətli dərəcədə azalır. İltihabın azaldılması isə bu regenerasiya qabiliyyətini qismən bərpa edə bilər.

ABŞ-ın Nyu-York Dövlət Universitetinin Upstate Tibb Universitetində Levi Toddun laboratoriyasında aparılan araşdırmanın nəticələri Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) jurnalında dərc edilib.

Alimlər qlial hüceyrələr adlanan və torlu qişadakı neyronları dəstəkləyən hüceyrələrdən itirilmiş sinir hüceyrələrinin əvəzlənməsi üçün istifadə imkanlarını araşdırırlar.

Qlial hüceyrələr torlu qişanın işığa həssas toxumasında neyronları dəstəkləyir və qidalandırır. Tədqiqatçıların məqsədi bu hüceyrələri yenidən proqramlaşdıraraq onları yeni neyronlara çevirmək və xəstəlik nəticəsində itirilmiş sinir hüceyrələrini əvəz etməkdir. Bu üsulla gənc siçanların torlu qişasında yeni neyronların yaradılmasına nail olunub. Lakin yaşlanma ilə əlaqəli xəstəliklərin müalicəsi üçün metodun yaşlı toxumalarda da işləməsi vacibdir. Yeni araşdırma göstərib ki, toxuma yaşlandıqca qlial hüceyrələrin neyronlara çevrilmə qabiliyyəti əhəmiyyətli dərəcədə azalır. Tədqiqatçılar transkripsiya faktorlarına əsaslanan bir neçə yenidən proqramlaşdırma strategiyasını sınaqdan keçiriblər. Transkripsiya faktorları hüceyrənin hansı genləri aktivləşdirib və ya söndürməsinə nəzarət edən zülallardır.

Müxtəlif yanaşmaların hamısında toxuma yaşlandıqca qlial hüceyrələrin neyron əmələ gətirmək səmərəliliyinin azaldığı müşahidə olunub.

Araşdırmanın diqqətçəkən nəticələrindən biri iltihabın azaldılması ilə bağlı olub. Alimlər antiinflamatuar steroidlərin yaşlanmış torlu qişanın yeni neyronlar yaratmaq qabiliyyətini qismən bərpa etdiyini müəyyən ediblər. Yaşla birlikdə orqanizmdə xroniki iltihabın artması “iltihablı yaşlanma” (inflammaging) adlanır. Tədqiqatçılar bunun toxumaların regenerasiyasına mane ola biləcəyini bildirirlər. Levi Toddun sözlərinə görə, sinir sistemini immun sisteminin təsirindən qoruyan qan-beyin baryeri yaşlandıqca zəifləyə bilər. Bu isə immun sisteminin sinir toxumasına təsirini artıraraq regenerasiya prosesini daha da çətinləşdirə bilər. Lakin alimlər vurğulayırlar ki, iltihab problemin yalnız bir hissəsidir.

Tədqiqatçılar hüceyrələrin öz yaşının da mühüm rol oynaya biləcəyini qeyd edirlər. Dəri və qaraciyər hüceyrələrindən fərqli olaraq, neyronlar və qlial hüceyrələr əsasən insanın ömrü boyu orqanizmdə qalır. Zaman keçdikcə bu hüceyrələrin dəyişmə və yenidən proqramlaşdırılma qabiliyyəti, yəni plastikliyi azala bilər.

Beləliklə, alimlər iki problemlə üzləşirlər: bir tərəfdən daha az uyğunlaşa bilən yaşlı hüceyrələri yenidən proqramlaşdırmaq, digər tərəfdən isə yaşlanma ilə güclənən iltihabi mühitin təsirini azaltmaq.

Levi Toddun laboratoriyasının əsas məqsədlərindən biri ölmüş neyronların əvəzinə yenilərinin yaranmasını təmin etməklə sinir sisteminin bərpasına nail olmaqdır.

Bəzi heyvanlarda qlial hüceyrələr bu funksiyanı təbii şəkildə yerinə yetirə bilir. Məsələn, zebra balıqları və qurbağalarda bu hüceyrələr neyronların itirilməsini müəyyən edir, kök hüceyrələrə bənzər vəziyyətə qayıdır və yeni sinir hüceyrələri yarada bilir.

2017-ci ildə alimlər gənc siçanların torlu qişasındakı qlial hüceyrələri yeni neyronlar yaratmağa məcbur etməyin mümkün olduğunu göstərmişdilər. Sonrakı illərdə bu istiqamətdə tədqiqatlar sürətlə inkişaf etsə də, işlərin böyük hissəsi gənc heyvanlar üzərində aparılıb.

Yeni araşdırma isə həmin strategiyaların yaşlı toxumalarda nə dərəcədə effektiv olduğunu araşdıran ilk tədqiqatlardan biridir.

Bu məsələ xüsusilə qlaukoma, Altsheymer və Parkinson xəstəliyi kimi əsasən yaşlı insanlarda rast gəlinən neyrodegenerativ xəstəliklər üçün potensial hüceyrə əvəzetmə müalicələri baxımından əhəmiyyət daşıyır. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, torlu qişada əldə olunan nəticələr yaşlanmanın sinir sisteminin digər hissələrində itirilmiş neyronların bərpasına necə təsir etdiyini anlamağa da kömək edə bilər. Todd bildirir ki, yaşlı sinir sistemində regenerasiyanın hələ də mümkün olduğu görünür, lakin bu proses gənc toxuma ilə müqayisədə daha çətin ola bilər. Alimlərin növbəti məqsədi bu çətinliklərin aradan qaldırılması yollarını müəyyənləşdirməkdir.

Tədqiqat qrupu indi iltihabın regenerasiyaya mane olmasına səbəb olan konkret molekulları və bioloji siqnal yollarını müəyyənləşdirməyi planlaşdırır. Bu, gələcəkdə steroidlər kimi immun sisteminin fəaliyyətini geniş şəkildə zəiflədən vasitələr əvəzinə, konkret molekulyar mexanizmləri hədəfləyən müalicələrin hazırlanmasına imkan verə bilər. Tədqiqatçılar, məsələn, müəyyən iltihabi siqnal yolunu bloklayan monoklonal anticisimlərin regenerasiya prosesini yaxşılaşdırıb-yaxşılaşdıra bilməyəcəyini araşdırmaq istəyirlər.

Alimlərin fikrincə, konkret hədəflərin müəyyənləşdirilməsi genişmiqyaslı immunosupressiyaya ehtiyacı azaltmağa və bununla bağlı mümkün yan təsirlərdən yayınmağa imkan verə bilər.

Hazırkı nəticələr regenerativ tibb üçün ümidverici istiqamət göstərsə də, əldə olunan məlumatlar hələ eksperimental mərhələdədir və bu yanaşmanın insanlarda effektiv və təhlükəsiz müalicəyə çevrilməsi üçün əlavə araşdırmalara ehtiyac var.

mənbə: scitechdaily.com