Alkoqol beyin hüceyrələrinə immun sistemi vasitəsilə zərər verə bilər

Klivlend Klinikasının alimləri müəyyən ediblər ki, alkoqolun beyinə zərərli təsirlərində mikroqliya adlanan immun hüceyrələr mühüm rol oynaya bilər. Araşdırma göstərib ki, bu hüceyrələr alkoqolun təsiri altında neyronları əhatə edən və onların fəaliyyətini dəstəkləyən hüceyrəxarici matrisi parçalayır. Alimlər həmçinin beyni zədələnmədən qorumaq üçün gələcəkdə hədəflənə biləcək molekulyar mexanizm müəyyən ediblər. Alkoqolun beyinə təsiri uzun müddətdir əsasən neyronlar — sinir hüceyrələri üzərində aparılan tədqiqatlar vasitəsilə öyrənilir. Lakin Klivlend Klinikasının tədqiqatçıları müəyyən ediblər ki, beyindəki immun hüceyrələr də alkoqolla əlaqəli zədələnmələrin yaranmasında fəal iştirak edə bilər.

Immunity jurnalında dərc olunan araşdırmaya görə, alkoqolun təsiri mikroqliya hüceyrələrinin fəaliyyətini dəyişdirərək neyronları əhatə edən hüceyrəxarici matrisi (ECM) parçalamağa başlamasına səbəb ola bilər. Bu struktur beyin hüceyrələrini fiziki olaraq dəstəkləyir və onların normal qarşılıqlı əlaqəsində mühüm rol oynayır.

Hüceyrəxarici matrisin pozulması neyronlar arasındakı əlaqəni zəiflədə bilər. Ağır zədələnmə isə hərəkət, düşünmə və oyaq qalma kimi funksiyalara təsir göstərə bilər. Tədqiqatın baş müəllifi, Klivlend Klinikasının alimi Dimitrios Davalosun sözlərinə görə, əldə edilən nəticələr alkoqolun səbəb olduğu beyin zədələnməsinin qarşısını almaq və ya onu məhdudlaşdırmaq üçün yeni müalicə istiqamətlərinin araşdırılmasına əsas yaradır.

Alkoqolun təsiri altında mikroqliya hüceyrələri necə dəyişir?

Mikroqliya beynin özünəməxsus immun hüceyrələridir. Onlar beyin toxumasını daim müşahidə edir, zədələnmələrə və qeyri-adi dəyişikliklərə reaksiya verir, hüceyrə qalıqlarının təmizlənməsində iştirak edirlər. Bu hüceyrələr sağlam beyin inkişafı zamanı bəzi neyron əlaqələrinin yenidən formalaşmasına da kömək edir. Mikroqliya hüceyrələrinin çoxsaylı şaxələri beyin toxumasını davamlı şəkildə izləyir. Davalosun rəhbərlik etdiyi komanda qabaqcıl görüntüləmə üsullarından istifadə edərək alkoqola təkrar məruz qalma zamanı eyni mikroqliya hüceyrələrində baş verən dəyişiklikləri izləyib.

Tədqiqat zamanı bir neçə mühüm nəticə əldə olunub:

İlk bir saat ərzində dəyişikliklər başlayır. Alkoqolun yüksək miqdarda qəbulundan sonra mikroqliya hüceyrələrinin şaxələri geri çəkilərək onların müşahidə etdiyi sahəni daraldıb. Bu dəyişikliklər sedasiya, yəni yuxululuq və sakitləşmə vəziyyəti yaranmazdan əvvəl başlayıb. Hüceyrələr daha sonra neyronları əhatə edən hüceyrəxarici matrisi parçalamağa başlayıblar.

Neyronların fəaliyyəti zəifləyir. Hüceyrəxarici matris parçalandıqca neyronların aktivliyi azalıb. Bu proses alkoqolun yaratdığı yuxululuq, koordinasiyanın pozulması və huşun itirilməsi kimi təsirlərlə əlaqələndirilib. Təkrarlanan alkoqol istifadəsi daha ciddi zədələnmələrlə əlaqəlidir. Tədqiqatda bir dəfə həddindən artıq alkoqol qəbulunun hüceyrəxarici matrisin zədələnməsinə və neyron əlaqələrinin azalmasına səbəb olduğu müşahidə edilib. Təkrarlanan alkoqol sui-istifadəsi isə impulsların idarə olunması və düzgün mühakimə yürütmək üçün vacib olan frontal korteksdə neyron itkisi ilə əlaqələndirilib.

Araşdırmanın mühüm tərəflərindən biri nəticələrin yalnız eksperimental müşahidələrlə məhdudlaşmamasıdır. Klivlend Klinikasının Patologiya və Laboratoriya Təbabəti İnstitutu alkoqoldan istifadə pozuntusu olan insanlardan götürülmüş frontal korteks nümunələrini də tədqiqatçılara təqdim edib. Bu nümunələrdə də hüceyrəxarici matrisin pozulması əlamətləri aşkarlanıb. Bu, həmin strukturun alkoqol istifadəsi pozuntusu olan insanların beynində də zədələnə biləcəyinə dair birbaşa sübut təqdim edir.

Tədqiqatçılar mikroqliya hüceyrələrinin alkoqola reaksiyasında MyD88 adlı zülalın rolunu müəyyən ediblər. Bu zülal toxuma zədələnməsi və digər təhlükə siqnalları aşkar edildikdə immun hüceyrələrinin aktivləşməsində iştirak edir. Eksperimentlər zamanı alkoqol təsirindən əvvəl mikroqliya hüceyrələrində MyD88 geninin fəaliyyəti aradan qaldırılıb. Nəticədə hüceyrələrin alkoqola reaksiyası bloklanıb, hüceyrəxarici matris və neyronların zədələnməsi azalıb. Sedasiya və onunla əlaqəli funksional pozuntular da zəifləyib.  Maraqlıdır ki, bu təsirlər qandakı alkoqol səviyyəsi eyni dərəcədə yüksək olduğu halda müşahidə edilib. Bu nəticə eksperimental şəraitdə beyin zədələnməsinin yalnız qandakı alkoqol miqdarından deyil, immun hüceyrələrinin reaksiyasından da asılı ola biləcəyini göstərir. 

Davalosun sözlərinə görə, alkoqolun beyinə təsiri uzun müddət əsasən neyronlar və onların reseptorları üzərindən izah edilib. Lakin mikroqliya hüceyrələrinin real vaxtda izlənməsi onların sadəcə zədələnməyə reaksiya vermədiyini, zərərli dəyişikliklərin yaranmasında da iştirak edə bildiyini göstərib.  Bu mexanizmin müəyyənləşdirilməsi mikroqliyanı və ya onun aktivləşməsində iştirak edən molekulları hədəfləyən gələcək müalicə üsullarının hazırlanması üçün yeni imkanlar yarada bilər.

Tədqiqatçıların fikrincə, əldə olunan nəticələr yalnız alkoqolla məhdudlaşmaya bilər. Digər psixoaktiv maddələrin də oxşar neyroimmun mexanizmləri aktivləşdirib-aktivləşdirmədiyini araşdırmaq mümkündür. Davalosun laboratoriyası hazırda mikroqliya hüceyrələrinin fəaliyyətini hədəfləmək və ya hüceyrəxarici matrisi qorumaq vasitəsilə maddə istifadəsi ilə əlaqəli beyin zədələnməsini azaltmağın yollarını öyrənir. Bu yanaşmanın bəzi nevroloji xəstəliklər üçün də əhəmiyyətli olub-olmayacağı araşdırılır.  Bununla belə, MyD88 mexanizminin eksperimental şəraitdə bloklanmasının insanlarda təhlükəsiz və effektiv müalicə üsulu olacağı hələ sübut edilməyib. Nəticələrin klinik tətbiqə çevrilməsi üçün əlavə tədqiqatlar tələb olunur.

mənbə: medicalxpress.com