Evdə yemək hazırlamaq demensiya riskini 30 faiz azalda bilər

Yeni araşdırma göstərib ki, həftədə ən azı bir dəfə evdə yemək hazırlamaq yaşlı insanlarda demensiya riskinin azalması ilə əlaqəli ola bilər. Bu əlaqə xüsusilə yemək bişirmək təcrübəsi az olan şəxslərdə daha güclü müşahidə edilib. Evdə yemək hazırlamaq yalnız sağlam qidalanmağa və xərclərə qənaət etməyə deyil, həm də beyin sağlamlığının qorunmasına töhfə verə bilər. Yeni elmi araşdırmanın nəticələrinə görə, həftədə ən azı bir dəfə yemək bişirən yaşlı insanlarda demensiya riski daha aşağı olub.

Tədqiqatçılar evdə müntəzəm yemək hazırlamaqla demensiya riskinin ümumilikdə təxminən 30 faiz azalması arasında əlaqə aşkar ediblər. Yemək bişirmək bacarıqları məhdud olan iştirakçılar arasında isə riskin azalması 70 faizə yaxın olub. Son onilliklərdə hazır qidalara və restoranlarda yeməyə üstünlük verilməsi gündəlik yemək bişirmə vərdişinin azalmasına səbəb olub. Bu dəyişiklik vaxta qənaət etsə də, həm fiziki, həm də zehni fəallıq tələb edən gündəlik fəaliyyətlərdən birinin azalması ilə nəticələnə bilər.

Yemək hazırlamaq planlaşdırma, yaddaş, diqqət və koordinasiya kimi bir sıra bacarıqlar tələb edir. Reseptə əməl etmək, müxtəlif ərzaqların bişmə vaxtını izləmək və hazırlıq mərhələlərini əlaqələndirmək beynin bir neçə sahəsinin eyni vaxtda fəaliyyət göstərməsinə kömək edə bilər. Yaşlı insanlar üçün bu cür müntəzəm zehni fəallıq idrak funksiyalarının qorunmasında əhəmiyyətli rol oynaya bilər. Bundan əlavə, yemək bişirmək yüngül fiziki aktivliyi artırır və daha sağlam qidalanmağa şərait yarada bilər. Hər iki amil sağlam yaşlanma ilə əlaqələndirilir.

Tədqiqat Yaponiyada həyata keçirilən Japan Gerontological Evaluation Study araşdırmasının 65 yaş və yuxarı 10 978 iştirakçısının məlumatları əsasında aparılıb. İştirakçıların idrak sağlamlığı 2022-ci ilə qədər altı il ərzində izlənilib.

İştirakçıların təxminən 20 faizinin yaşı 80 və daha yuxarı olub, yarısını isə qadınlar təşkil edib. Onların təxminən üçdə birinin təhsil müddəti doqquz ildən az olub. İştirakçıların təxminən 40 faizi illik gəlirlərinin 2 milyon Yaponiya yenindən az olduğunu bildirib. Bu məbləğ araşdırmanın dərc edildiyi dövrdə 10 min funt sterlinqdən və ya 12 500 ABŞ dollarından aşağı gəlirə uyğun olub. İştirakçıların yarıdan çoxu təqaüddə olub.  Tədqiqat zamanı iştirakçılardan yeməkləri sıfırdan, yəni hazır yeməklərdən istifadə etmədən nə qədər tez-tez hazırladıqları soruşulub. Cavablar heç vaxt yemək bişirməməkdən həftədə beş dəfədən çox yemək hazırlamağa qədər dəyişib. Bununla yanaşı, iştirakçılar meyvə və tərəvəzlərin qabığını soymaqdan tutmuş müxtəlif ərzaqlarla xörək hazırlamağa qədər yeddi əsas bacarıq üzrə öz yemək bişirmə qabiliyyətlərini qiymətləndiriblər. İştirakçıların təxminən yarısı həftədə ən azı beş dəfə yemək hazırladığını, dörddə birindən çoxu isə ümumiyyətlə yemək bişirmədiyini bildirib. Qadınlar və bu sahədə daha təcrübəli şəxslər kişilərlə və az təcrübəsi olanlarla müqayisədə daha müntəzəm yemək hazırlamağa meyilli olublar.

Demensiya halları Yaponiyanın ictimai sığorta sisteminin qeydləri əsasında müəyyən edilib. Bu sistem qayğı və yardıma ehtiyac yaradacaq dərəcədə ciddi idrak pozuntuları ilə bağlı məlumatları qeydə alır. Araşdırma müddətində 1 195 iştirakçıda demensiya inkişaf edib. Bu, ümumi iştirakçı sayının təxminən 11 faizini təşkil edib. Daha 870 nəfər vəfat edib, 157 nəfər isə demensiya diaqnozu qoyulmadan əvvəl başqa yerə köçüb.

Yemək bişirmək demensiya riskinə necə təsir edir?

Nəticələr göstərib ki, evdə daha tez-tez yemək hazırlamaq həm kişilərdə, həm də qadınlarda demensiya riskinin aşağı olması ilə əlaqəlidir. Lakin bu əlaqənin gücü iştirakçıların yemək bişirmə bacarıqlarından asılı olaraq dəyişib. Həftədə bir dəfədən az yemək hazırlayanlarla müqayisədə, həftədə ən azı bir dəfə yeməyi sıfırdan hazırlayan kişilərdə demensiya riski 23 faiz, qadınlarda isə 27 faiz aşağı olub. Yemək bişirmə bacarıqları məhdud olan iştirakçılar arasında hətta həftədə bir dəfə yemək hazırlamaq demensiya riskinin 67 faiz azalması ilə əlaqələndirilib.

Yemək bişirmək bacarıqları daha yüksək olan insanlarda da demensiya riskinin azaldığı müşahidə edilib. Lakin bu qrupda yemək hazırlama tezliyinin artırılması əlavə üstünlüklə əlaqəli olmayıb. Həyat tərzi, gəlir və təhsil səviyyəsi kimi amillər nəzərə alındıqdan sonra da nəticələr əsasən dəyişməz qalıb. Aşkar edilmiş əlaqə əl işləri ilə məşğul olmaq, könüllülük fəaliyyəti və bağçılıq kimi idrak sağlamlığı ilə əlaqələndirilən digər fəaliyyətlərdən asılı olmayıb.

Alimlər vurğulayırlar ki, araşdırma müşahidə xarakteri daşıdığından, yemək bişirməyin birbaşa demensiyanın qarşısını aldığını sübut etmir. Bundan əlavə, tibbi qeydiyyat məlumatlarında xəstəliyin yüngül formalarının hamısı qeydə alınmamış ola bilər. Yemək bişirmə bacarıqlarının qiymətləndirilməsi üsulu da sadə yeməklər hazırlamağa üstünlük verən insanlarla daha mürəkkəb yeməkləri hazırlamaq imkanları məhdud olan şəxsləri dəqiq fərqləndirməyə bilər.

Qidalanma və yemək bişirmə vərdişlərindəki mədəni fərqlər də nəticələrin digər ölkələrin əhalisinə nə dərəcədə şamil edilə biləcəyini məhdudlaşdıra bilər.  Bütün bu məhdudiyyətlərə baxmayaraq, tədqiqatçılar hesab edirlər ki, yaşlı insanların özlərinin yemək hazırlaya bilməsi üçün uyğun şəraitin yaradılması demensiyanın qarşısının alınması istiqamətində əhəmiyyətli ola bilər.

mənbə: scitechdaily.com