Hava çirkliliyi ilə ürək-damar xəstəlikləri arasında əlaqədə mitoxondrilər əsas rol oynaya bilər

Alimlər hava çirkliliyinin ürək-damar sisteminə necə zərər verdiyini izah edə biləcək yeni qan biomarkerləri müəyyən ediblər. Tədqiqat nəticələri bu prosesdə hüceyrələrin enerji mərkəzləri hesab olunan mitoxondrilərin mühüm rol oynaya biləcəyini göstərir. ABŞ-ın Kaliforniya Universitetinin (UCLA) alimləri hava çirkliliyinə məruz qalma ilə ürək-damar xəstəlikləri arasındakı əlaqəni araşdırarkən siçan və insan qanında iki qrup yeni biomarker müəyyən ediblər. Bunlar uzun zəncirli dikarboksilat turşuları (DCA) və orta və uzun zəncirli asil-karnitinlərdir (AC).

Tədqiqatçılara görə, bu maddələrin qanda artması hüceyrə fəaliyyətinin pozulmasına və hava çirkliliyinin orqanizmə təsirinin erkən mərhələlərinə işarə edə bilər. Araşdırmanın nəticələri Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology jurnalında dərc olunub.

UCLA Health-in əvvəlki araşdırmaları hava çirkliliyi ilə ürək-damar xəstəlikləri arasında əlaqə olduğunu göstərsə də, bunun hansı mexanizmlə baş verdiyi tam aydın deyildi.

Yeni nəticələr bu prosesdə mitoxondrilərin mühüm rol oynaya biləcəyinə işarə edir. Mitoxondrilər hüceyrələrin enerji istehsalında əsas rol oynayan strukturlardır və yağ turşularının parçalanaraq enerji əldə edilməsində iştirak edirlər.

Mitoxondrilər zədələndikdə yağların normal şəkildə parçalanması çətinləşir. Nəticədə DCA və AC qrupuna daxil olan maddələr qanda toplana bilər. Alimlərin fikrincə, bu artım qaraciyərdə hüceyrə stresinin, o cümlədən oksidləşdirici stressin və lipidlərin zədələnməsinin göstəricisi ola bilər. Bu proses isə sonrakı mərhələdə ürək-damar xəstəliklərinin inkişaf riskinin artmasına səbəb ola bilər.

Tədqiqatçılar biomarkerləri əvvəlki iki araşdırma çərçivəsində toplanmış siçan və insan qan nümunələrini təhlil etməklə müəyyən ediblər. Siçanlar üzərində aparılan araşdırmada heyvanlar iki həftə ərzində dizel mühərriklərinin işlənmiş qazlarına məruz qoyulub.

İnsanlar üzərində aparılan araşdırmada isə Los-Ancelesdə yaşayan, sağlam və siqaret çəkməyən 26 yetkin şəxs 2014 və 2015-ci illərin yay aylarında Pekinə səfər edib. Onlar 10 həftə ərzində müşahidə altında saxlanılıb.  Alimlər qan nümunələrində müxtəlif metabolitlərin, yəni orqanizmdə gedən maddələr mübadiləsi prosesləri nəticəsində yaranan molekulların səviyyəsini ölçüblər. Daha sonra hava çirkliliyinə məruz qalmadan əvvəl və sonra bu maddələrin səviyyəsində baş verən dəyişiklikləri müqayisə ediblər. Nəticədə həm siçanlarda, həm də insanlarda hava çirkliliyinə məruz qaldıqdan sonra qanda uzun zəncirli DCA-ların və orta və uzun zəncirli AC-lərin səviyyəsinin artdığı müəyyən edilib. Bu maddələrin səviyyəsinin yağ turşularının oksidləşməsi ilə bağlı pozğunluqları olan insanlarda da yüksəldiyi daha əvvəlki araşdırmalarda göstərilib. Yağ turşularının oksidləşməsindəki pozğunluqlar isə mitoxondrilərin fəaliyyətinin zəifləməsi ilə əlaqələndirilir.

Tədqiqatçıların fikrincə, yeni nəticələr hava çirkliliyinin ürək-damar sisteminə təsirinin ilkin mərhələlərində yağ mübadiləsinin pozulması və mitoxondrial disfunksiyanın rol oynaya biləcəyini dəstəkləyir. Hava çirkliliyi bütün dünyada ciddi sağlamlıq problemi olaraq qalır. Lakin çirklənmiş havaya məruz qalan insanların hamısında eyni səviyyədə sağlamlıq problemləri yaranmır. Hazırda hansı insanların hava çirkliliyinin təsirindən daha ciddi zərər görəcəyini erkən mərhələdə müəyyən etmək üçün geniş istifadə olunan konkret göstəricilər yoxdur. Ürək-damar xəstəlikləri, maddələr mübadiləsi pozğunluqları — məsələn, dislipidemiya və diabet, həmçinin qaraciyərin piylənməsi və xərçəng kimi xəstəliklər inkişaf etdikdən sonra təsirlər daha aydın şəkildə üzə çıxa bilər.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, qanda yeni müəyyən edilmiş biomarkerlərin səviyyəsinin artmasının aşkar edilməsi gələcəkdə hava çirkliliyinin orqanizmə təsirini daha erkən mərhələdə müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər. Belə yanaşma sağlam insanlarda ürək-damar, metabolik və mədə-bağırsaq xəstəlikləri daha ciddi mərhələyə çatmazdan əvvəl hava çirkliliyinin mümkün bioloji təsirlərini izləmək üçün istifadə oluna bilər.

Bununla belə, yeni biomarkerlərin klinik praktikada istifadə edilə bilməsi üçün əlavə tədqiqatlara ehtiyac var. Hazırkı nəticələr hava çirkliliyinin yaratdığı proseslərdə mitoxondrial fəaliyyət və yağ mübadiləsinin mümkün rolunu göstərir, lakin bu mexanizmin insanlarda xəstəliyin inkişafına necə və hansı dərəcədə təsir etdiyini müəyyənləşdirmək üçün əlavə araşdırmalar aparılmalıdır.

mənbə: medicalxpress.com