Niyə bəzən uğursuz oluruq, bəzən isə ən yaxşı nəticəmizi göstəririk?

Finalda həlledici penalti zərbəsi, tennisdə matç xalı və ya yarışın son cəhdi — nəticənin çox şeydən asılı olduğu anlarda hətta dəfələrlə məşq edilmiş hərəkət belə qəfil uğursuz ola bilər. Bununla belə, təzyiq həmişə performansı zəiflətmir. Bəzi insanlar məhz ən vacib anlarda ən yaxşı nəticələrini göstərirlər. Mövcud nəzəriyyələr bu fərqin səbəblərini yalnız qismən izah edə bilir.

Köln Alman İdman Universitetinin tədqiqatçıları Yeni Zelandiyadan olan həmkarları ilə birlikdə bu məsələyə yeni yanaşma təklif ediblər.

Trends in Cognitive Sciences jurnalında dərc olunan “Diqqətdən kənarda: Performans təzyiqi informasiya emalının mürəkkəbliyini dəyişir” adlı məqalədə tədqiqatçılar diqqəti indiyədək kifayət qədər araşdırılmamış bir məqama yönəldirlər: təzyiq altında yalnız hansı informasiyaya diqqət yetirdiyimiz deyil, həm də həmin informasiyanı necə emal etdiyimiz, birləşdirdiyimiz və hərəkətə çevirdiyimiz dəyişə bilər.

Uzun illər ərzində aparılan tədqiqatlar təzyiq altında diqqətin necə dəyişdiyini araşdırıb. İnsanlar avtomatikləşmiş hərəkətlərini şüurlu şəkildə idarə etməyə başlayırlarmı? Tamaşaçıların reaksiyaları və ya öz düşüncələri onların diqqətini yayındırırmı?

Bu yanaşmalar təzyiq altında performansın niyə pisləşdiyini izah etməyə kömək edir. Lakin insanların bəzən təzyiq altında niyə qeyri-adi dərəcədə yaxşı nəticə göstərdiyini tam izah etmir.

Yeni yanaşma başqa bir sualdan başlayır: Diqqət yetirdiyimiz informasiyanı necə emal edirik?  Müəlliflər təklif edirlər ki, təzyiq altında performansı informasiya emalının mürəkkəblik səviyyəsi baxımından anlamaq mümkündür.  İnsan informasiyanı daha sadə qaydalarla emal edə bilər. Məsələn, daha az məlumatı birləşdirə və ya hərəkəti bütöv bir vahid kimi idarə edə bilər.  Əksinə, bir neçə məlumat mənbəyini eyni vaxtda nəzərə aldıqda və ya hərəkətin ayrı-ayrı hissələrini müstəqil idarə etdikdə informasiya emalı daha mürəkkəb olur. Bu iki üsuldan heç biri özlüyündə üstün deyil.

Köln Alman İdman Universitetinin tədqiqatçısı, layihənin əsas araşdırmaçısı doktor Laura Voyqt bunu belə izah edir: “İnformasiyanın sadələşdirilməsi də, mürəkkəbləşdirilməsi də avtomatik olaraq daha yaxşı nəticə vermir. Əsas məsələ informasiya emalının seçilmiş üsulunun tapşırığa uyğun olması və insan tərəfindən etibarlı şəkildə həyata keçirilə bilməsidir.”

Penalti zərbəsi buna sadə nümunədir. Futbolçu qərar verərkən məşqçinin öyrətdiyi bir göstəriciyə əsaslana bilər. Daha mürəkkəb qərarvermə üsulunda isə qapıçının mövqeyi, hərəkətləri və əvvəlki davranış xüsusiyyətləri kimi bir neçə məlumat mənbəyi birləşdirilir. Tədqiqatçılar həm tapşırığa, həm də insanın imkanlarına uyğun olan informasiya emalı səviyyəsini “tapşırığa uyğun mürəkkəblik”  adlandırırlar. Təzyiq bu tarazlığı dəyişə bilər. İnsan əvvəllər lazımsız məlumatları həddindən artıq nəzərə alırdısa, düşünmə prosesini sadələşdirmək faydalı ola bilər. Ancaq vacib məlumatlar da kənarlaşdırılarsa, nəticə pisləşə bilər. Eyni şəkildə, əlavə məlumatlar qərar üçün vacib olduqda daha mürəkkəb emal faydalı ola bilər. Lakin lazımsız və ya həyata keçirilməsi çətin olan əlavə addımlar performansa mane ola bilər.

Beləliklə, bu nəzəri çərçivə təzyiq altında həm uğursuzluğun — performansın qəfil zəifləməsinin — həm də qeyri-adi dərəcədə yaxşı nəticənin eyni əsas prosesdəki dəyişikliklərdən yarana biləcəyini izah etməyə çalışır.

Bu nəşr eksperimental tədqiqat deyil, nəzəri məqalədir. Müəlliflər mövcud empirik nəticələri və nəzəri yanaşmaları birləşdirərək təzyiq altında performansı anlamaq üçün yeni baxış təqdim ediblər. Bu yanaşmadan irəli gələn proqnozların gələcək tədqiqatlarda sınaqdan keçirilməsi lazımdır.  Uzunmüddətli perspektivdə bu yanaşma məşq və hazırlıq üsulları ilə bağlı yeni suallar da yaradır.  İdmançılara ümumi şəkildə “az düşünmək” və ya mümkün qədər çox məlumatı nəzərə almaq tövsiyə etmək əvəzinə, gələcək araşdırmalar konkret vəziyyətdə hansı informasiya emalı üsulunun həqiqətən faydalı olduğunu müəyyənləşdirməyə yönələ bilər. Voyqtun sözlərinə görə, bu yanaşma yalnız təzyiq altında performansın niyə zəiflədiyini deyil, həm də insanların ən vacib anlarda öz potensiallarını reallaşdırmasına hansı düşünmə üsullarının kömək edə biləcəyini araşdırmağa imkan verir.

Uğurun sirri həmişə daha çox düşünməkdə və ya daha az düşünməkdə deyil. Əsas məsələ konkret tapşırıq üçün düzgün düşünmə üsulunu seçməkdir. Bəzi vəziyyətlərdə lazımsız məlumatları kənarlaşdırmaq performansı yaxşılaşdıra bilər. Digər vəziyyətlərdə isə bir neçə vacib məlumatı düzgün birləşdirmək daha yaxşı nəticə verə bilər.

mənbə: phys.org