Qlobal xəsarət böhranı daha səmərəli travma yardımına təcili ehtiyac olduğunu göstərir

Afrika və Cənubi Asiyada təxminən 9 min travma xəstəsinin iştirakı ilə aparılan araşdırma göstərib ki, xəstələrin demək olar yarısı zədələnmədən üç ay sonra ya həyatını itirib, ya da orta və ağır dərəcəli əlilliklə üzləşib. Nəticələr travma yardım sistemlərinin daha səmərəli, koordinasiyalı və yerli şəraitə uyğun qurulmasına ehtiyac olduğunu ortaya qoyur.

Araşdırmanın nəticələri The Lancet Global Health jurnalında dərc edilib.

Birmingem Universitetinin mütəxəssislərinin rəhbərlik etdiyi beynəlxalq tədqiqat qrupu müəyyənləşdirib ki, xəstələrin sağ qalmasına və bərpasına yalnız aldıqları xəsarətlərin xarakteri deyil, onların səhiyyə sistemi daxilində keçdiyi yol da ciddi təsir göstərir. Dünyada hər il təxminən 4,4 milyon insan müxtəlif xəsarətlər nəticəsində həyatını itirir. Bu ölümlərin 90 faizi aşağı və orta gəlirli ölkələrin (LMIC) payına düşür. Araşdırma aşağı və orta gəlirli ölkələrdə xəstəxanaya yerləşdirilmiş travma xəstələri arasında ölüm və əlillik göstəricilərini araşdıran ilk genişmiqyaslı çoxölkəli tədqiqatdır. Tədqiqat göstərib ki, xəstənin lazımi tibbi yardıma çıxışı, xəstəxanaya hansı marşrutla çatdırılması və mövcud tibbi xidmətlərin növü müalicənin nəticələrində mühüm rol oynayır. Aşağı və orta gəlirli dörd ölkədə — Qana, Pakistan, Ruanda və Cənubi Afrikada — şəhər və kənd yerlərində yerləşən 19 xəstəxanada müalicə olunan 8 858 xəstənin məlumatlarını təhlil edən “Global Health Group on Equitable Access to Quality Health Care for Injured People in Four Low- or Middle-Income Countries (Equi-injury)” qrupu qlobal səhiyyə yükünün miqyasını ortaya qoyub: Araşdırmanın aparıcı müəllifi, Birmingem Universitetindən professor Castin Devis bildirib ki, nəticələr arasında ən təəccüblü məqamlardan biri adətən müalicənin nəticələrini yaxşılaşdırdığı düşünülən bəzi tədbirlərin gözlənilən təsiri göstərməməsidir. “Ambulansla daşınma və yüksək səviyyəli xəstəxanalara sürətli transfer kimi, yüksək dərəcədə mərkəzləşdirilmiş travma xidmətlərinə bənzəyən tədbirlər daha yaxşı sağalma və ya daha yüksək sağqalma göstəriciləri ilə ardıcıl şəkildə əlaqələndirilməyib”, — deyə professor qeyd edib. Onun sözlərinə görə, bu, ambulansların daha pis nəticələrə səbəb olduğu anlamına gəlmir. Əksinə, nəticələr göstərir ki, xidmətlər koordinasiya edilmədiyi və lazımi resurslarla təmin olunmadığı halda yalnız ambulans sistemlərinə investisiya qoyulması müalicənin nəticələrini yaxşılaşdırmaya bilər.

Tədqiqatın nəticələri yüksək gəlirli ölkələrdə hazırlanmış səhiyyə modellərinin başqa ölkələrdə olduğu kimi tətbiq edilməsinin düzgün yanaşma olmadığını göstərir. Alimlərin fikrincə, hər bir ölkə travma və xəsarətlərin müalicəsi sistemini yerli məlumatlar, mövcud resurslar və xəstələrin ehtiyacları əsasında formalaşdırmalıdır. Araşdırmanın məsul müəllifi, Birmingem Universitetindən doktor Leyla Qaliçi bildirib ki, nəticələr ambulansların və ixtisaslaşmış travma mərkəzlərinin səmərəsiz olduğu anlamına gəlmir. “Sadəcə olaraq, bahalı təcili yardım sistemlərinə investisiya qoymaq kifayət deyil. Aşağı və orta gəlirli ölkələr ambulans xidmətlərinə və ixtisaslaşmış, mərkəzləşdirilmiş travma mərkəzlərinə böyük vəsait yatırmazdan əvvəl onların yaxşı koordinasiya edilməsini, lazımi kadrlarla təmin olunmasını və güclü səhiyyə sistemi tərəfindən dəstəklənməsini təmin etməlidirlər. Xəstələrin nəticələrini hansı travma yardım investisiyalarının yaxşılaşdırdığını müəyyənləşdirmək üçün daha keyfiyyətli məlumatlara və əlavə araşdırmalara ehtiyac var”, — deyə Qaliçi vurğulayıb.

Tədqiqat həmçinin göstərib ki, təcili tibbi yardımın ilkin sabitləşdirilməsi üçün əvvəlcə yaxınlıqdakı xəstəxanaya müraciət etmək bəzi hallarda faydalı ola bilər. Xüsusilə ixtisaslaşmış xəstəxana uzaqda yerləşirsə, bu yanaşma xəstənin vəziyyətinin ilkin mərhələdə nəzarətə alınmasına imkan verə bilər. Əgər böyük travma xəstəxanası yaxın məsafədədirsə, xəstənin birbaşa həmin müəssisəyə aparılması daha yaxşı nəticə verə bilər. Tədqiqatçılar xəstəxanaya daha tez çatmağın ölüm riskini azaltdığına dair hər hansı sübut aşkar etməyiblər. Hətta müəyyən gecikmələrlə xəstəxanaya çatan xəstələrin sonradan əlilliklə üzləşmə ehtimalı daha aşağı olub. Bu nəticə travmadan sonra daha sürətli tibbi müdaxilənin həmişə daha yaxşı nəticə ilə nəticələndiyi barədə geniş yayılmış fikrə meydan oxuyur. Yaş daha pis nəticələrlə əlaqələndirilsə də, xəstələrin xəstəxanada qaldığı müddətdə cins, maddi vəziyyət və təhsil səviyyəsinin sağqalma göstəricisinə təsiri zəif olub. Bununla belə, xəstəxanadan çıxdıqdan sonra daha varlı və daha yüksək təhsil səviyyəsinə malik xəstələrin daha yaxşı bərpa olunduğu müşahidə edilib. Bu isə reabilitasiya və sonrakı tibbi nəzarət xidmətlərinə çıxışın mühüm rol oynaya biləcəyini göstərir. 

Dünyadakı travma nəticəsində ölümlərin təxminən 90 faizi aşağı və orta gəlirli ölkələrdə baş verir və bu xəsarətlərin qlobal xəstəlik yükünün təxminən 10 faizini təşkil etdiyi hesablanır. Buna baxmayaraq, qlobal səhiyyə siyasətində travma yardımı yoluxucu xəstəliklər və xroniki xəstəliklərlə müqayisədə daha az diqqət görür. Ölkələr arasında fərqlər də diqqətçəkən olub. Cənubi Afrikada xəstələrin əlilliklə üzləşmə ehtimalı ən aşağı olsa da, ölüm ehtimalı ən yüksək olub. Ruandada isə ölüm ehtimalı ən aşağı göstəricidə qeydə alınıb. Pakistanda isə ölüm və ya əlilliyin birgə nəticəsi ilə üzləşmə ehtimalı Qana ilə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə yüksək olub. 

mənbə: medicalxpress.com