Avstraliyada qadınların döş xərçənginə görə müayinədən keçirilməsi qaydalarının dəyişdirilməsi planlaşdırılır. Yeni yanaşmaya əsasən, skrininq yalnız yaşa görə deyil, hər bir qadının fərdi risk göstəricilərinə uyğun aparılacaq. Avstraliyada döş xərçənginin erkən aşkarlanmasına yönəlmiş skrininq sistemində dəyişikliklər nəzərdə tutulur. Yeni yanaşma ilə əsas diqqətin qadının yaşından daha çox onun fərdi risk səviyyəsinə yönəldilməsi planlaşdırılır. Bu məqsədlə süd vəzilərinin sıxlığı, ailədə döş xərçəngi tarixçəsi, genetik testlərin nəticələri və süni intellektdən əldə edilən məlumatlardan istifadə edilə bilər.
Lakin uzun illərdir fəaliyyət göstərən BreastScreen proqramında dəyişikliklər dərhal tətbiq edilməyəcək. Yeni sistemin mərhələli şəkildə, növbəti 10 il ərzində həyata keçirilməsi gözlənilir.
Bəs bu dəyişikliklər döş xərçənginə tutulma riskinin yüksək olduğunu bilməyən qadınlar üçün nə deməkdir? Riskə əsaslanan skrininq nədir?
Qadının risk qrupuna uyğun skrininqdən keçirilməsi xərçəngin daha erkən aşkarlanması və müalicənin nəticələrinin yaxşılaşdırılması məqsədilə müayinənin növünün və tezliyinin fərdiləşdirilməsinə imkan verir. Bu yanaşma riskə əsaslanan skrininq adlanır. Hazırda Avstraliyanın BreastScreen proqramlarında riskin müəyyənləşdirilməsi əsasən döş və ya yumurtalıq xərçəngi ilə bağlı ciddi ailə tarixçəsi olan qadınlara şamil edilir. Belə qadınlara iki ildən bir deyil, hər il müayinədən keçmək tövsiyə olunur.
Mütəxəssislər döş xərçəngi riskini artıran bir çox amil haqqında məlumatlı olsalar da, bu məlumatların hamısı hələ praktikada tam şəkildə tətbiq edilmir. Bu isə fərdi risklərin idarə olunması, xəstəliyin erkən aşkarlanması və həyatların xilas edilməsi üçün mövcud imkanların tam istifadə olunmaması ilə nəticələnə bilər.
Süd vəzilərinin sıxlığı niyə əhəmiyyətlidir?
Döş xərçənginin inkişafı üçün ən güclü və geniş yayılmış risk faktorlarından biri süd vəzilərinin sıxlığıdır.
Mammoqrammada ağ rəngdə görünən və fibroqlandulyar toxumadan ibarət olan sahələr süd vəzilərinin sıxlığını göstərir.
Sıx süd vəzilərinə malik qadınlarda döş xərçənginin inkişaf riski daha yüksəkdir. Bundan başqa, sıx toxuma mammoqrammada xərçəng əlamətlərinin görünməsini çətinləşdirə və xəstəliyin skrininq zamanı aşkar edilməməsi ehtimalını artıra bilər.
BreastScreen bütün qadınlara müayinə zamanı süd vəzilərinin sıxlığı barədə məlumat verilməsini tövsiyə edir. Proqram həmçinin sıx süd vəzilərinə malik qadınlarla məsləhətləşən ailə həkimləri üçün müvafiq tövsiyələr yayıb.
Bununla belə, sıx süd vəzilərinə malik qadınlara risk barədə məlumatın ən düzgün şəkildə necə çatdırılması və əlavə müayinələrdən istifadənin nə dərəcədə əlçatan olması ilə bağlı suallar qalmaqdadır.
Əlavə müayinələrə 3D mammoqrafiya, kontrast maddə ilə aparılan mammoqrafiya və maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) daxil ola bilər.
Ailə tarixçəsi və genetik testlər necə istifadə olunur?
Fərdi döş xərçəngi riskini qiymətləndirmək üçün onlayn risk hesablama vasitələrindən də istifadə edilir.
Bu sistemlər süd vəzilərinin sıxlığı ilə yanaşı, ailədə döş xərçəngi tarixçəsi və genetik testlərin nəticələri kimi digər məlumatları birləşdirərək qadının fərdi riskini hesablamağa imkan verir.
Bu vasitələrdən biri olan iPrevent qadınların özləri tərəfindən istifadə edilə bilər. Nəticələrin daha sonra ailə həkimi ilə müzakirə olunması tövsiyə edilir. Digər vasitə olan CanRisk isə səhiyyə mütəxəssisləri üçün nəzərdə tutulub. Belə qiymətləndirmələr qadının döş xərçəngi riskinin necə idarə olunmasının daha düzgün müəyyənləşdirilməsinə kömək edə bilər. Genetik testlərin nəticələri də döş xərçəngi riskinin hesablanmasında istifadə oluna bilər. Məsələn, bir neçə gen variantının birlikdə qiymətləndirilməsi əsasında poligen risk balı hesablana bilər. Bu üsul döş xərçənginə tutulma ehtimalı yüksək olan şəxslərin müəyyənləşdirilməsinə, xüsusilə də daha gənc yaşda olan və erkən skrininqdən faydalana biləcək qadınların aşkarlanmasına kömək edə bilər.
Süni intellektdən necə istifadə edilə bilər?
Süni intellekt texnologiyalarının da döş xərçənginin skrininqində rolunun artacağı gözlənilir.
Süni intellekt mammoqrafiya görüntülərinin təhlilinə və xərçəng əlamətlərinin aşkarlanmasına kömək edə bilər. Bundan başqa, bu texnologiya gələcəkdə xəstəliyin inkişaf riskini proqnozlaşdırmaq üçün də istifadə oluna bilər. Bu yanaşma radioloqların iş yükünü azaltmağa və əlavə müayinə üçün hansı qadınların yenidən çağırılmalı olduğunu müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər. Avstraliya məlumatları əsasında hazırlanmış süni intellekt modeli hazırda Viktoriya ştatında BreastScreen Victoria proqramında sınaqdan keçirilir. Yaxın vaxtlarda modelin Cənubi Avstraliyada da sınaqdan keçirilməsi planlaşdırılır.
Hələ hansı məsələlər məlum deyil?
Mütəxəssislər bildirirlər ki, risk haqqında əldə edilən məlumatların böyük hissəsinin necə toplanacağı və praktikada necə istifadə olunacağına dair mexanizmlər hələ tam hazırlanmayıb.
Bunun üçün riskin proqnozlaşdırılmasının ən müasir üsullarından və yeni skrininq texnologiyalarından istifadə etmək tələb olunur. Eyni zamanda müxtəlif risk qruplarına daxil olan insanların necə idarə olunacağına dair aydın və vahid mexanizmlərin hazırlanması üçün pasiyentlər və digər maraqlı tərəflərlə əməkdaşlıq edilməlidir. Yeni yanaşmalar geniş miqyasda tətbiq edilməzdən əvvəl onların qəbul edilə bilməsi və praktikada nə dərəcədə səmərəli işləməsinin qiymətləndirilməsi üçün pilot layihələrin həyata keçirilməsi də nəzərdə tutulur. Bundan əlavə, qadınlara və səhiyyə mütəxəssislərinə fərdi risk göstəricilərinin düzgün və aydın şəkildə çatdırılması üçün effektiv üsulların hazırlanmasına ehtiyac var.
Bu dəyişikliklərin mərhələli şəkildə növbəti 10 il ərzində həyata keçirilməsi gözlənilir.
Qadınlara hazırda nə tövsiyə olunur?
Yeni sistem tam tətbiq edilənədək qadınlara növbəti mammoqrafiya müayinəsinin vaxtı çatdıqda BreastScreen proqramından yararlanmaq tövsiyə olunur. Avstraliyada 40 yaşdan yuxarı qadınlar iki ildən bir pulsuz mammoqrafiya müayinəsindən keçə bilərlər. 50-74 yaş arasında olan qadınlara isə skrininqdən keçmək üçün dəvət göndərilir. Mütəxəssislər həmçinin qadınlara süd vəzilərinin sağlamlığı barədə mütəmadi olaraq həkimlə məsləhətləşməyi tövsiyə edirlər. Döşdə yeni yaranmış düyün, məmə ucundan ifrazat, döşün formasında və ya dərisində dəyişikliklər, eləcə də yeni başlayan və davam edən ağrı kimi əlamətlər müşahidə olunarsa, mümkün qədər tez həkimə müraciət etmək vacibdir.
mənbə: medicalxpress.com
Şərhlər
Hələ təsdiqlənmiş şərh yoxdur.
Şərh yazın
Şərh yazmaq üçün hesabınıza daxil olun və e-poçtunuzu təsdiqləyin.