“The Lancet” jurnalının 21-ci əsrdə qlobal sağlamlıq təhdidlərinə həsr olunmuş komissiyasının hesabatında süni intellektdən zərərli məqsədlərlə istifadə və qlobal nüvə aclığına səbəb ola biləcək nüvə münaqişəsi də daxil olmaqla, 2100-cü ilə qədər bəşəriyyət üçün ciddi təhlükələr araşdırılıb.
Hesabatda 2025–2100-cü illər arasında dünyanı gözləyə biləcək 17 əsas təhdid müəyyən edilib. Müəlliflər bu risklərin bir qisminin insan sağlamlığına və həyatına fəlakətli təsir göstərə biləcəyini, lakin düzgün siyasət və qabaqlayıcı tədbirlərlə zərərin azaldılmasının mümkün olduğunu bildirirlər.
Bəşəriyyətin üzləşdiyi 17 əsas təhdid
COVID-19 pandemiyası göstərdi ki, qlobal sağlamlığın qorunması yalnız xəstəliklərin qarşısının alınması və müalicəsi ilə məhdudlaşmır. İqtisadi sabitlik, iqlim dəyişikliyi, müdafiə və təhlükəsizlik məsələləri də cəmiyyətlərin böhranlara hazırlığında mühüm rol oynayır. “The Lancet” komissiyası qarşıdakı 75 il ərzində insan sağlamlığına və bəşəriyyətin gələcəyinə təsir göstərə biləcək qarşılıqlı əlaqəli təhlükələri qiymətləndirib.
Müəyyən edilmiş 17 təhdiddən ikisi — süni intellektdən qəsdən zərər vurmaq məqsədilə istifadə və qlobal nüvə aclığına səbəb ola biləcək nüvə münaqişəsi — əsrin sonuna qədər insan nəslinin məhvinə gətirib çıxara biləcək risklər kimi qiymətləndirilib. Bu, belə nəticələrin mütləq baş verəcəyi demək deyil; hesabat həmin təhlükələrin potensial ağırlığına diqqət çəkir. Digər 15 təhdid isə böyükmiqyaslı fəlakət riskləri kimi təsnif edilib. Hesabatın proqnozlarına görə, bu risklərin hər biri 2100-cü ilədək ümumilikdə bir milyarddan çox əlilliyə uyğunlaşdırılmış həyat ilinin (DALY) itirilməsinə səbəb ola bilər. Hava çirklənməsi, antimikrob dərmanlara davamlılıq və iqlim dəyişikliyi bu təhdidlərin əsas nümunələri sırasındadır. DALY göstəricisi xəstəlik, əlillik və vaxtından əvvəl ölüm səbəbindən itirilən sağlam həyat illərini ölçür.
Hesabata əsasən, piylənmə, qeyri-sağlam qidalanma və aşağı fiziki aktivlik dünyada qarşısı alına bilən sağlamlıq itkilərinin ən böyük səbəbləri sırasındadır. Müxtəlif mümkün ssenarilər arasında bu amillərlə bağlı sağlam həyat illərinin fərqi 23,1 milyard təşkil edir. Araşdırmada qiymətləndirilən 204 ölkənin 154-də bu amillər sağlamlıq üçün aparıcı təhdid kimi müəyyən edilib.
Təhsil səviyyəsinin aşağı olması və gəlir bərabərsizliyi də sağlamlıq itkilərinə ciddi təsir göstərir. Hesabatda gəlir bərabərsizliyinin azaldılması ilə təxminən 13,8 milyard, təhsilin yaxşılaşdırılması ilə isə 16,1 milyard sağlam həyat ilinin qoruna biləcəyi ssenariləri təqdim olunur. Bu göstəricilər qaçılmaz nəticələri deyil, müxtəlif inkişaf və siyasət ssenariləri arasındakı mümkün fərqləri əks etdirir.
COVID-19 pandemiyası, geosiyasi münaqişələr, iqlim təsirlərinin güclənməsi və beynəlxalq səhiyyə yardımının qəfil azaldılması qlobal sabitliyin nə qədər tez pozula biləcəyini göstərib.
Tədqiqatçıların fikrincə, bir çox hökumətin qısamüddətli siyasi dövrlərə uyğun fəaliyyət göstərməsi uzunmüddətli sağlamlıq planlaşdırılmasını çətinləşdirir. Nəticədə cəmiyyətlər böhran baş verdikdə təcili tədbirlərə üstünlük verir, təhlükə səngidikdən sonra isə gələcək risklərə hazırlıq arxa plana keçir.
Komissiyanın məqsədlərindən biri 21-ci əsrin mürəkkəb və bir-biri ilə əlaqəli risklərini nəzərə alan sistemli qiymətləndirmə çərçivəsi yaratmaqdır. Bu yanaşma təhlükələrin yalnız böhran zamanı deyil, əvvəlcədən də qlobal sağlamlıq gündəmində saxlanmasını nəzərdə tutur.
Tədqiqatçılar gələcək inkişafı qiymətləndirmək üçün Xəstəliklərin, Xəsarətlərin və Risk Faktorlarının Qlobal Yükü Tədqiqatının (GBD) proqnozlaşdırma vasitələrindən istifadə ediblər. Əsas ssenaridə risk amilləri, demoqrafik göstəricilər, təhsil və iqtisadi artımla bağlı tarixi tendensiyaların yeni müdaxilələr olmadan davam etdiyi fərz edilir. Bununla belə, hesabat gələcəkdə baş verəcək fəlakətləri qaçılmaz hesab etmir. Əksinə, dövlət siyasəti və qabaqlayıcı tədbirlərlə sağlamlıq itkilərinin nə qədərinin qarşısının alına və ya azaldıla biləcəyini qiymətləndirir. Təhlildə risklər təhlükənin ağırlığına görə dörd səviyyəli piramida şəklində təsnif edilib. Ən yüksək səviyyədə insan nəslinin məhvinə səbəb ola biləcək risklər, sonrakı səviyyələrdə isə böyük fəlakətlər, digər ciddi risklər və daha geniş təhdidlər yer alır.
Hesabat göstərir ki, gələcəkdə orta ömür uzunluğunun artacağı gözlənilsə də, sağlam ömür uzunluğu eyni sürətlə yüksəlməyə bilər. Bu isə insanların həyatlarının daha böyük hissəsini xroniki xəstəliklər və əlilliklə keçirməsi ehtimalını artırır. İqlim dəyişikliyi də sağlamlıq itkilərinə əhəmiyyətli töhfə verir. Ən əlverişli və ən mənfi ssenarilər arasında iqlimlə əlaqəli sağlam həyat illərinin fərqi 1,89 milyard olaraq qiymətləndirilib. Bu təsirlərdə temperaturun yüksəlməsi və hava çirklənməsi mühüm rol oynayır.
Təsirlərin bütün ölkələrdə eyni olmayacağı gözlənilir. Məsələn, proqnoza əsasən, Saharaaltı Afrikada ifrat yoxsulluq əsrin sonlarına doğru artmaqda davam edə bilər ki, bu da regionda sağlamlıq sahəsində əldə edilmiş irəliləyişləri ləngidə bilər.
Hesabatın əsas mesajı budur ki, qlobal sağlamlığın qorunması üçün yalnız mövcud xəstəliklərlə mübarizə aparmaq kifayət deyil. Süni intellektdən sui-istifadə, nüvə münaqişəsi, iqlim dəyişikliyi və sosial bərabərsizlik kimi bir-biri ilə əlaqəli risklərə qarşı uzunmüddətli hazırlıq da vacibdir. Bununla yanaşı, proqnozlar mümkün ssenariləri əks etdirir və gələcəyin mütləq bu istiqamətdə inkişaf edəcəyini göstərmir.
mənbə: medicalxpress.com
Şərhlər
Hələ təsdiqlənmiş şərh yoxdur.
Şərh yazın
Şərh yazmaq üçün hesabınıza daxil olun və e-poçtunuzu təsdiqləyin.