Tibb məktəbləri icma sağlamlığını necə yaxşılaşdıra bilər?

Miçiqan Dövlət Universitetinin İnsan Təbabəti Kollecində pediatr kimi çalışaraq uşaqların profilaktik müayinələrini aparır, astmanı müalicə edir və ailələrlə qidalanma barədə danışır. Dərman təyin edir və sonrakı müayinələri təşkil edir.

ABŞ-da akademik tibb mərkəzləri bir əsrdən artıqdır ki, sağlamlığı yaxşılaşdıran elmi kəşflər ortaya qoyur. Peyvəndlər, genomun xəritələndirilməsi və ölümcül xəstəliklərin idarə olunması kimi nailiyyətlər hər gün insanların həyatını xilas edir. Lakin bütün tibbi nailiyyətlərə baxmayaraq, sağlamlığı müəyyən edən ən mühüm amillər hələ də sosial xarakter daşıyır. Ailənin gəliri isə sağlamlığa təsir edən ən güclü və uzunmüddətli amillərdən biri olaraq qalır.

2024-cü ildə Miçiqan Dövlət Universiteti ABŞ-da ilk universal və şərtsiz prenatal və körpəlik dövrü pul dəstəyi proqramı olan “Rx Kids” layihəsini həyata keçirməyə başlayıb. “Rx Kids” hamiləlik dövründə analara 1500 dollar, körpəsi olan ailələrə isə uşağın bir yaşına çatmasına qədər hər ay 500 dollar ödəyir. Proqram konkret ərazidə yaşayan bütün ailələr üçün nəzərdə tutulub. Gəlir tələbi yoxdur və verilən pulun necə xərclənməsinə dair heç bir şərt qoyulmur. Proqramın əsasını ləyaqət və qarşılıqlı etimad prinsipləri təşkil edir. Bu, tamamilə yeni yanaşma deyil. Dünyanın müxtəlif ölkələrində buna bənzər proqramlar uşaqlara verilən müavinətlər vasitəsilə uşaq yoxsulluğunun azalmasına kömək edir. ABŞ-da 2021-ci ildə “American Rescue Plan Act” çərçivəsində uşaqlar üçün vergi kreditinin genişləndirilməsi də həyata keçirilmiş və aşağı gəlirli ailələrə göstərilən dəstək nəticəsində uşaq yoxsulluğu qeydə alınmış ən aşağı səviyyəyə düşmüşdü. Lakin həmin genişləndirmə 2021-ci ilin sonunda yenilənmədi və milyonlarla uşaq yenidən yoxsulluq vəziyyətinə düşdü.

Bəzi mənalarda akademik tibb mərkəzinin ABŞ-ın ən böyük yoxsulluqla mübarizə proqramlarından birinə rəhbərlik etməsi təəccüblü deyil.

Torpaq qrantlı universitetlər bilik və elmi əsaslı yanaşmalardan istifadə etməklə real həyat problemlərinin həlli üçün yaradılıb. Miçiqan Dövlət Universitetinin İnsan Təbabəti Kollecində ictimai səhiyyə departamentinin olması da səhiyyə və ictimai sağlamlıq sahələrini bir araya gətirməyə imkan verir. Tibb məktəbi uzun illərdir ictimai xidmət prinsipini əsas fəaliyyət istiqamətlərindən biri kimi qəbul edir. “Rx Kids” bu ənənələri davam etdirərək akademiyanın resurslarından ana və uşaqlar üçün ciddi sağlamlıq təhdidlərindən birinin aradan qaldırılmasında istifadə edir. Proqram icma üzvlərini, qeyri-kommersiya təşkilatlarını, xeyriyyə fondlarını və dövlət qurumlarını bir araya gətirən geniş dövlət-özəl tərəfdaşlıq modeli ilə maliyyələşdirilir.

Analar sağ qalmaq deyil, sağlamlıq barədə düşünə bilirlər

Bu günə qədər proqram Flint şəhərindəki ilk tətbiq məntəqəsindən Miçiqanın 60-dan çox icmasına, o cümlədən ştatın kənd ərazilərinin yerləşdiyi Yuxarı Yarımadaya qədər genişlənib. Proqramın ən böyük genişlənməsi 2026-cı ilin fevralında baş verib. Həmin vaxt “Rx Kids” hər il Detroitdə doğulan 7500-dən çox körpəni əhatə etməyə başlayıb. Ümumilikdə proqramın hər il Miçiqanda təxminən 25 min körpəyə çatacağı gözlənilir. Proqram artıq Ohayoda da fəaliyyətə başlayıb. İlkin nəticələr ümidvericidir. Proqram daha sabit mənzil şəraiti və daha yaxşı qidalanma ilə əlaqələndirilir. İştirakçı icmalarda anaların prenatal tibbi yardıma daha erkən müraciət etdiyi və bu yardımı davam etdirdiyi müşahidə olunub.

Doğuş nəticələri də yaxşılaşıb. “Rx Kids” proqramının ilk tətbiq olunduğu Flint şəhərində vaxtından əvvəl doğuşların sayı 18 faiz, aşağı doğum çəkisi ilə doğulan körpələrin sayı isə 27 faiz azalıb. İlkin araşdırmalar həmçinin neonatal ölüm hallarının 50 faiz azaldığını göstərir. Araşdırmalar analarda doğuşdan sonrakı depressiya, narahatlıq və stressin azaldığını, ümumi rifahın isə yaxşılaşdığını göstərir. Proqram uşaqlara qarşı zorakılıq və laqeydliklə bağlı bildirişlərin sayının 32 faiz azalması ilə də əlaqələndirilir. Bu, uşaq müdafiəsi sisteminə cəlb olunma hallarının əhəmiyyətli dərəcədə azalması deməkdir.

Birbaşa maliyyə dəstəyi yalnız sağlamlıq sahəsində deyil, yerli iqtisadiyyatda da müsbət nəticələr yaradır. Bu cür yardım yeni iş yerlərinin yaranmasına və istehlak xərclərinin artmasına şərait yaradır. Eyni zamanda, yenidoğulmuşların intensiv terapiya şöbəsində uzunmüddətli müalicəsi kimi bahalı problemlərin qarşısını almaqla dövlət xərclərinə qənaət etməyə kömək edə bilər. Miçiqanın İnkster şəhərindən “Rx Kids” proqramının iştirakçısı Nyah Phillips deyib:

“Nağd maliyyə dəstəyi bizə mənzilimizi qorumağa, hesablarımızı ödəməyə, sağlamlığımızı təmin etməyə və tərəfdaşlarımıza dəstək olmağa kömək edir. Bu, valideynlərə yaşamaq uğrunda mübarizə aparmaq əvəzinə sağlamlığa diqqət yetirməyə imkan verir. Və hər bir valideyn bunu haqq edir.”

“Rx Kids” mənim kimi həkimlərin özlərini daha az çarəsiz hiss etməsinə də kömək edir. Mütəxəssislərin rəyi əsasında aparılmış və hazırda elmi qiymətləndirmə mərhələsində olan yeni keyfiyyət araşdırmasında pediatrlar bildiriblər ki, “Rx Kids” proqramının onların icmalarında tətbiqi peşəkar məmnunluqlarını artırıb, pasiyent qəbulu zamanı vaxtdan daha səmərəli istifadə etməyə imkan verib və özlərini daha çox dəstəklənmiş hiss etmələrinə səbəb olub. Pasiyentlər əsas ehtiyaclarını qarşılaya bildikdə pediatrlar təhsil aldıqları və hazırlıq keçdikləri tibbi yardımı daha yaxşı göstərə bilirlər. Bu isə xəstələrin aclığı və evsizlik kimi problemlərini tibbi müdaxilə ilə həll edə bilməməkdən yaranan mənəvi gərginliyi və peşəkar tükənmişliyi azaltmağa kömək edir.

ABŞ-da səhiyyə xərclərinin artmaqda davam etdiyi, eyni zamanda sağlamlıq göstəricilərinin digər inkişaf etmiş ölkələrlə müqayisədə geridə qaldığı bir vaxtda “Rx Kids” kimi proqramlar mühüm bir məqama diqqət çəkir. Bəzi ən güclü sağlamlıq müdaxilələri yalnız yeni dərmanlar və ya texnologiyalarla bağlı olmaya bilər. İnsanların yaşadığı sosial və iqtisadi şəraitin yaxşılaşdırılması da sağlamlıq üçün güclü müdaxilə vasitəsinə çevrilə bilər. Bu xüsusilə ana və körpə sağlamlığı baxımından əhəmiyyətlidir.

mənbə: medicalxpress.com