Yeni arıqlama və diabet müalicəsi piyləri yandırarkən əzələ kütləsini qorumağa kömək edir

ABŞ-da alimlər piy toxumasını azaltmaqla yanaşı, əzələ kütləsini qoruma potensialına malik yeni maddə müəyyən ediblər. Siçanlar üzərində aparılan ilkin sınaqlarda maddənin insulinə həssaslığı və qan şəkərinə nəzarəti yaxşılaşdırdığı, həmçinin qaraciyərin piylənməsi əlamətlərini azaltdığı məlum olub.

Son beş ildə GLP-1 qrupuna daxil olan preparatlar piylənmə, diabet və qaraciyərin piylənməsi kimi metabolik xəstəliklərin müalicəsində mühüm dəyişiklik yaradıb. Ozempic, Wegovy, Mounjaro və Zepbound kimi brend adları ilə satılan bu preparatlar insanların arıqlamasına və qan şəkəri səviyyəsini idarə etməsinə əhəmiyyətli dərəcədə kömək edir. Lakin bu dərmanların müəyyən riskləri də var. GLP-1 preparatlarından istifadə edən bəzi insanlarda ürəkbulanma və digər mədə-bağırsaq problemləri yarana bilər. Bundan başqa, iştahanı azaltması və qida qəbulunu məhdudlaşdırması qida çatışmazlığına və əzələ kütləsinin itirilməsinə səbəb ola bilər. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə zəiflik və digər sağlamlıq problemləri ilə nəticələnə bilər.

Kaliforniya Universitetinin Berkli kampusunun (UC Berkeley) tədqiqatçıları piylənmə və diabetin müalicəsində fərqli yanaşma təklif ediblər. Onlar qida qəbulunu azaltmaq əvəzinə, orqanizmin enerji sərfiyyatını artırmaqla maddələr mübadiləsini sürətləndirməyə çalışıblar. Science Advances jurnalında dərc olunan araşdırmada alimlər 5-tetradesiloksi-2-furoik turşusu (TOFA) adlı molekulyar birləşmənin xolesterin və trigliseridlər kimi lipidlərin istehsalını bloklaya bildiyini müəyyənləşdiriblər. Eyni zamanda maddə hüceyrələrdə piylərin yandırılmasına və enerji istehsalına kömək edən genləri aktivləşdirir.

Siçanlar üzərində aparılan təcrübələrdə TOFA insulinə həssaslığı və qlükoza nəzarətini yaxşılaşdırıb, trigliseridlərin səviyyəsini aşağı salıb və qaraciyərin piylənməsi ilə bağlı bəzi göstəriciləri yaxşılaşdırıb.

Piylənmiş siçanlara maddə verildikdə isə heyvanlar əsasən piy toxuması hesabına çəki itirib və əzələ daxil olmaqla arıq bədən kütləsində əhəmiyyətli azalma müşahidə olunmayıb.

Tədqiqatın baş müəllifi, UC Berkeley-də metabolik biologiya və qidalanma professoru Anders Näär bildirib ki, bədən çəkisinə iki əsas mexanizm təsir edir: daha az kalori qəbul etmək və daha çox enerji sərf etmək. Onun sözlərinə görə, GLP-1 preparatları əsasən birinci mexanizmə, yəni qida qəbulunun azaldılmasına təsir edir. Yeni yanaşmada isə tədqiqatçılar ikinci mexanizmə – enerji sərfiyyatının artırılmasına diqqət yetiriblər.

TOFA ilk dəfə 1970-ci illərdə müəyyən edilib və orqanizmdə lipidlərin istehsalını məhdudlaşdıran ACC inhibitorları adlı birləşmələr qrupuna daxildir.

Bir sıra ACC inhibitorları klinik sınaqların orta mərhələsinə qədər inkişaf etdirilsə də, onların heç biri metabolik xəstəliklərin müalicəsi üçün təsdiqlənməyib. Bunun əsas səbəblərindən biri bu maddələrin bir çoxunun trigliseridlərin səviyyəsini artırması və bunun ürək-damar sistemi üçün ciddi risk yaratmasıdır.

Yeni araşdırmada isə alimlər TOFA-nın yalnız ACC inhibitoru kimi fəaliyyət göstərmədiyini müəyyənləşdiriblər. Maddə həmçinin hüceyrələrdə PPARα və PPARδ adlı reseptorları aktivləşdirir. Bu reseptorlar hüceyrələrin piyləri qəbul etməsinə və onları enerji əldə etmək üçün yandırmasına imkan verən genləri aktivləşdirir. Siçanlarda bu mexanizmin hüceyrələrin enerji sərfiyyatını 18 faizə qədər artırdığı müəyyən edilib. Bu artım heyvanların fiziki aktivliyində və bədən temperaturunda dəyişiklik olmadan baş verib.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, TOFA-nın ikiqat təsir mexanizmi digər ACC inhibitorlarından fərqli olaraq trigliseridlərin artmasına səbəb olmamasını izah edə bilər.

Tədqiqatın ilk müəllifi, hazırda Kaliforniya Universitetinin San-Fransisko kampusunda (UCSF) postdoktorant olan və araşdırmanı Berkli Universitetində doktorant olduğu dövrdə aparan Justin Y. Lee bildirib ki, TOFA koordinasiyalı metabolik reaksiya yaradır.

Onun sözlərinə görə, maddə yalnız lipidlərin istehsalını bloklamır, eyni zamanda enerji sərfiyyatını artıran mexanizmləri aktivləşdirir. Bu isə orqanizmin artıq lipid və qlükozanı daha effektiv idarə etməsinə kömək edə bilər. Tədqiqatçılar lipid istehsalını bloklayan bir maddə ilə enerji sərfiyyatını artıran digər maddəni ayrıca istifadə etdikdə isə bu kombinasiyanın ümumi metabolik sağlamlığın yaxşılaşdırılmasında TOFA qədər effektiv olmadığını müəyyən ediblər.

Alimlər TOFA-nın semaqlutid kimi GLP-1 preparatları ilə birlikdə istifadə imkanlarını da araşdırıblar. Semaqlutid Ozempic və Wegovy, tirzepatid isə Mounjaro və Zepbound brend adları ilə satılır.

Siçanlar üzərində aparılan təcrübələr göstərib ki, TOFA-nın bu GLP-1 preparatları ilə birlikdə istifadəsi yalnız ayrı-ayrılıqda tətbiq edilən müalicələrlə müqayisədə bədən çəkisi, qan şəkərinə nəzarət, insulin səviyyəsi və trigliseridlər baxımından daha yaxşı nəticələr verib.

Anders Näär bildirib ki, birgə sınaqlarda TOFA GLP-1 preparatlarının təsirini tamamlayıb və bəzi hallarda əlavə və ya sinerji təsir göstərib. Buna görə tədqiqatçılar TOFA-nı GLP-1 preparatlarının əvəzedicisi deyil, tamamlayıcı müalicə kimi qiymətləndirirlər.

Bununla belə, alimlər vurğulayırlar ki, TOFA hələlik yalnız heyvanlar üzərində sınaqdan keçirilib. Maddənin insanlar üçün təhlükəsizliyi və effektivliyi hələ müəyyən edilməyib.

Tədqiqatçılar bu istiqamətdə işləri davam etdirmək və gələcəkdə müalicəni insanlarda sınaqdan keçirmək məqsədilə ReRx Therapeutics adlı yeni şirkət də yaradıblar.

mənbə: medicalxpress.com