Yeni mRNT Peyvəndi Strategiyaları Xərçəng və Xəstəlik Törədən Viruslarla Mübarizədə Yeni Güclü İmkanlar Vəd Edir.

Yeni mRNT Peyvəndi Strategiyaları Xərçəng və Xəstəlik Törədən Viruslarla Mübarizədə Yeni Güclü İmkanlar Vəd Edir.

COVID-19-a qarşı mRNT peyvəndlərinin hazırlanmasına imkan verən texnologiya hazırda müxtəlif yeni istiqamətlərdə sınaqdan keçirilir. Yeni tədqiqatlar göstərir ki, pandemiyanın ən gərgin dövründə geniş ictimaiyyətə təqdim edilən bu texnologiya yenidən işlənərək heyvan modellərində immun sisteminin mühüm T-hüceyrə populyasiyasını proqramlaşdırmağa imkan verir.

Pensilvaniya Universitetinin müxtəlif fakültələrindən olan tədqiqatçılardan ibarət multidissiplinar komanda mRNT texnologiyasından istifadə etməklə sitotoksik T-hüceyrələrini orqanizm daxilində yenidən proqramlaşdırmağın iki fərqli üsulu üzərində çalışır. Bu hüceyrələr xəstəlik törədən virusların və xərçəng hüceyrələrinin təbii düşmənləridir. Tədqiqatçılar həm xəstəliklərin müalicəsi, həm də qarşısının alınması üçün strategiyalar hazırlayırlar. Araşdırmanın nəticələri Science Immunology jurnalında dərc olunub.

Araşdırmada öyrənilən T-hüceyrələri bir-birini əvəz edən T-effektor hüceyrələri və ya CD8 T-hüceyrələri kimi də tanınır. Alimlər onlara daha çox Teff hüceyrələri deyirlər. Pensilvaniya Universitetinin iki tədqiqatının nəticələri göstərir ki, bu hüceyrələrin sayı artırıla və onların öldürücü xüsusiyyətləri gücləndirilə bilər. Bu yanaşma xərçəngin CAR T-hüceyrə terapiyası zamanı T-hüceyrələrinin gücləndirilməsinə bənzəyir. Fərq ondadır ki, yeni üsullarda T-hüceyrələri CAR T-hüceyrə immunoterapiyasında olduğu kimi orqanizmdən çıxarılıb laboratoriyada gücləndirilmir və yenidən orqanizmə yeridilmir. Bunun əvəzinə Teff hüceyrələri mRNT texnologiyası vasitəsilə birbaşa orqanizm daxilində gücləndirilir.

mRNT-lipid nanohissəcik kompleksi spesifik T-hüceyrələrini hədəf alır

Yeni tədqiqat göstərir ki, mRNT texnologiyası universal və yüksək səmərəlidir, həmçinin xərçəng və yoluxucu xəstəliklərin müalicəsində yeni üsulların hazırlanmasına yol aça bilər.

"Sitotoksik effektor CD8 T-hüceyrələrinin (Teff hüceyrələrinin) orqanizm daxilində seçici şəkildə yenidən proqramlaşdırılması terapevtik vasitə kimi böyük perspektiv vəd edir", – deyə yeni araşdırmanın aparıcı müəllifi və Pensilvaniya Universitetinin geniş multidissiplinar komandasının üzvü Angela R. Korrigan bildirib.

Alimlərin sözlərinə görə, CAR T-hüceyrə immunoterapiyası kimi adoptiv hüceyrə terapiyaları müxtəlif xərçəng növlərinin müalicəsi üçün hazırlanıb. Lakin bu metodlarda xəstənin T-hüceyrələrinin əvvəlcə laboratoriyada gücləndirilməsi zərurəti ilə yanaşı, Teff hüceyrələrini hədəfləyə bilməmək kimi məhdudiyyət də mövcuddur.

Korrigan və həmkarları bu problemi xüsusi biomarker – CX3CR1 fraktalkin reseptoru daşıyan Teff hüceyrələrini hədəf alan mRNT və lipid nanohissəciklərdən ibarət supramolekulyar kompleks hazırlamaqla aradan qaldırıblar.

Siçanlar üzərində aparılan təcrübələrdə tədqiqatçılar fraktalkinlə birləşdirilmiş mRNT-LNP komplekslərinin qandakı və dalaqdakı Teff hüceyrələrinin 95 faizə qədərini hədəflədiyini göstəriblər ki, bu da son dərəcə güclü hüceyrə ordusu hesab olunur. Tədqiqat həmçinin göstərib ki, hədəflənmiş T-hüceyrələrində müəyyən zülalların sintezini stimullaşdırmaq mümkündür. Müəlliflər bu yanaşmanın makakalarda (meymun növü)  da Teff hüceyrələrini hədəfləyərək yenidən proqramlaşdıra bildiyini nümayiş etdiriblər.

CD8 T-hüceyrələri virusları və xərçəng hüceyrələrini məhv edir

Science Immunology jurnalında  dərc olunan, 2025-ci ildə Pensilvaniya Universitetinin rəhbərliyi ilə aparılan araşdırmanın aparıcı müəllifi Emili A. Ounins qeyd edir ki: "Sitotoksik effektor CD8 T-hüceyrələri virusla yoluxmuş və ya xərçəngə çevrilmiş hüceyrələri məhv etmək qabiliyyətinə görə adaptiv immun cavabın mühüm komponentidir”.

COVID-19 peyvəndlərində istifadə olunan mRNT texnologiyası qısamüddətli immunitet yaratdığı üçün təkrar gücləndirici dozalara ehtiyac yaranır. Lakin Ounins və həmkarları köməkçi immun stimullaşdırıcı maddə (adjuvant) tələb edən yeni mRNT peyvəndi hazırlayıblar. Alimlər mRNT-yə interleykin-12 (IL-12) sitokinini kodlaşdırıblar ki, bu da CD8 T-hüceyrələrinin immun nəticələrini gücləndirir.

Komanda müəyyən edib ki, onların lipid nanohissəcik əsaslı mRNT peyvəndi "SARS-CoV-2 və qrip virusunun antigenlərinə qarşı CD8 T-hüceyrələrinin nəticəsini artırıb, həmçinin Listeria monositogen bakteriyasına qarşı qorunmanı yaxşılaşdırıb", – deyə Ounins tədqiqatın xülasəsində bildirib.

Mənbə:medicalxpress.com