Alimlər artrit oynaqlarda gizli “yaddaş” buraxa bildiyini müəyyən ediblər

Siçanlar üzərində aparılan təcrübələr göstərir ki, artritdən təsirlənmiş oynaqlarda iltihabın izləri qala və psixoloji stress zamanı yenidən aktivləşə bilər. Bu prosesdə bədənin istilik istehsal edən piy toxuması da rol oynaya bilər. Revmatoid artrit (RA) xəstəlik remissiya mərhələsinə keçdikdən, yəni simptomlar azaldıqdan və ya xəstəlik fəaliyyəti səngidikdən sonra belə, əvvəllər zədələnmiş oynaqlarda yenidən kəskinləşə bilər. Psixoloji stressin artrit əlamətlərini ağırlaşdırdığı uzun müddətdir məlum olsa da, onun iltihabın məhz həmin oynaqlarda yenidən başlamasına necə təsir etdiyi aydın deyildi.  Siçanlar üzərində aparılan yeni araşdırma sinir sistemi, istilik istehsal edən piy toxuması və oynaq hüceyrələri arasında əlaqəli siqnallar zəncirini üzə çıxarıb. Tədqiqatda bu zəncirin müəyyən hissələrinin bloklanması stress nəticəsində yaranan artritin şiddətini azaldıb. Nəticələr gələcəkdə yeni müalicə yanaşmalarının hazırlanması üçün mümkün istiqamət göstərir.  Yaponiyanın Çiba Universitetinin dosenti Şiqeru Tanaka və professor Hiroşi Nakacimanın rəhbərlik etdiyi tədqiqat iki Yaponiya xəstəxanasının əməkdaşlığı ilə aparılıb. 

Qəhvəyi piy toxuması oynaq iltihabını yenidən aktivləşdirə bilər

Tədqiqatçılar siçanlarda artritin əvvəlcə remissiyaya bənzər mərhələyə keçdiyi, daha sonra isə heyvanların hərəkətlərinin məhdudlaşdırılması yolu ilə stressə məruz qoyulduğu modeldən istifadə ediblər. Stress təsirindən sonra oynaqlarda iltihab yenidən yaranıb. Bu prosesdə iştirak edən siqnalları müəyyənləşdirmək üçün alimlər toxumaları təhlil edib, immun hüceyrələrinin xüsusiyyətlərini araşdırıb və molekulyar dəyişiklikləri ölçüblər. Məlum olub ki, stress orqanizmin stress reaksiyasını tənzimləyən simpatik sinir sistemini və istilik istehsal edən qəhvəyi piy toxumasını (BAT) aktivləşdirir. Bunun nəticəsində qəhvəyi piy toxuması iltihabi siqnal zülalı olan interleykin-6-nı (IL-6) ifraz edir. Qan dövranı ilə yayılan IL-6 daha sonra oynaqları əhatə edən sinovial toxumada yerləşən, fibroblastabənzər sinoviositlər adlanan xüsusi hüceyrələrə təsir göstərir.  Bu hüceyrələr cavab olaraq immun hüceyrələrini cəlb edən CXCL1 adlı kimyəvi siqnal molekulunu — kemokini istehsal edir. CXCL1 iltihabi proseslərdə iştirak edən ağ qan hüceyrələri olan neytrofilləri oynaqlara yönəldir. 

Şiqeru Tanaka araşdırmanın nəticələrini belə izah edib:

“Əldə etdiyimiz nəticələr göstərir ki, psixoloji stressin artritə təsiri autoimmun xəstəliklərlə ənənəvi olaraq əlaqələndirilən immun hüceyrələri ilə məhdudlaşmır. Əksinə, stress digər toxumalarda da prosesləri aktivləşdirə və oynaq iltihabının yenidən yaranmasına töhfə verə bilər”. 

Tədqiqatçılar bu mexanizmin müəyyən mərhələlərini bloklamaqla artritin kəskinləşməsinin qarşısını almağın mümkün olub-olmadığını yoxlayıblar. Bunun üçün əsas reseptorların fəaliyyəti məhdudlaşdırılıb, iltihab göstəriciləri, oynaqlardakı şişkinlik və immun hüceyrələrinin toplanması izlənilib.  Siçanlara β3-adrenergik reseptorun antaqonisti — həmin reseptorun fəaliyyətini bloklayan maddə verildikdə qan plazmasında IL-6 səviyyəsi, oynaqlardakı şişkinlik, CXCL1-in ifadəsi və oynaqlarda neytrofillərin toplanması azalıb.  CXCL1-ə cavab verən CXCR2 reseptorunun bloklanması da siçan modelində stressin yaratdığı artrit kəskinləşməsini əhəmiyyətli dərəcədə azaldıb. Bu nəticələr göstərir ki, əvvəllər artritdən təsirlənmiş oynaq toxumalarında iltihabi prosesin bir növ “yaddaşı” qala bilər. Stress bu mexanizmi yenidən işə sala və prosesin limfositlərdən — immun sisteminin hüceyrə qruplarından birindən — asılı olmadan baş verməsinə şərait yarada bilər. Bu, artrit əlamətləri səngidikdən sonra iltihabın niyə yenidən eyni oynaqlarda yarana bildiyinə dair mümkün bioloji izah təqdim edir. 

Mexanizmin insanlarda da əhəmiyyət daşıya biləcəyini araşdırmaq üçün alimlər revmatoid artritli xəstələrdə qəbul edilən stress səviyyəsi ilə xəstəliyin aktivliyi arasındakı əlaqəni müqayisə ediblər.  ADRB3 geninin Trp64Arg adlı müəyyən genetik variantını daşıyan xəstələrdə stresslə əlaqəli hormonlara hüceyrə reaksiyası zəifləyir. Bu şəxslərdə insanın özünün hiss etdiyi stress səviyyəsi ilə artritin aktivliyi arasındakı əlaqə həmin genetik variantı daşımayan xəstələrlə müqayisədə daha zəif olub.

Bununla belə, insanlarda aparılan təhlil müşahidə xarakteri daşıyıb. Buna görə də nəticələr stressin birbaşa xəstəliyin aktivliyində dəyişikliklərə səbəb olduğunu sübut etmir. Alimlərin fikrincə, bu siqnallar zəncirinin daha dərindən öyrənilməsi gələcəkdə revmatoid artritin müalicəsini və xəstələrin həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa yönəlmiş yeni strategiyaların hazırlanmasına kömək edə bilər. Lakin aşkar edilmiş mexanizmin müalicə hədəfi kimi istifadəsinin mümkünlüyü hələ əlavə tədqiqatlarla yoxlanılmalıdır.

Tədqiqatın rəhbərlərindən biri, professor Hiroşi Nakacima bildirib:

“Əldə etdiyimiz nəticələr stressə cavab verən siqnal yollarının hədəflənməsinin gələcəkdə immun sistemini geniş şəkildə zəiflətmədən təsir göstərən müalicə strategiyası ola biləcəyini göstərir”.

mənbə: scitechdaily.com