Dünyanın 1,5°C hədəfi üçün karbon miqdarı dörd ildən az müddətə çata bilər

Bərpa olunan enerji və elektrik avtomobilləri qlobal emissiyaların artımını zəiflətməyə başlasa da, yeni elmi qiymətləndirməyə görə, atmosferə buraxıla biləcək qalan karbon qazı miqdarı sürətlə azalır. Mövcud emissiya tempi dəyişməzsə, qlobal istiləşməni 1,5°C ilə məhdudlaşdırmaq üçün nəzərdə tutulan karbon büdcəsi dörd ildən də az müddətdə tükənə bilər.

2026-cı ildə qalıq yanacaqlardan yaranan karbon qazı emissiyalarının cüzi azalacağı gözlənilir. Bununla belə, dünyada ümumi CO₂ emissiyalarının artacağı proqnozlaşdırılır.

Qlobal Karbon Layihəsinin  yeni qiymətləndirməsinə əsasən, 2026-cı ildə qalıq yanacaqlardan qaynaqlanan CO₂ emissiyaları 0,4 faiz azalaraq 38,2 milyard metrik tona (42,1 milyard ABŞ tonu) çata bilər. Bu azalmada təmiz enerjinin genişlənməsi ilə yanaşı, İran münaqişəsi ilə əlaqəli enerji təchizatı pozuntularının da müəyyən rolu var.  Lakin meşələrin qırılması və torpaq istifadəsindəki digər dəyişikliklər nəticəsində yaranan emissiyaların artması ümumi qlobal CO₂ tullantılarını 2025-ci ildəki 42,8 milyard metrik tondan 2026-cı ildə 43,3 milyard metrik tona (47,7 milyard ABŞ tonu) yüksəldə bilər.  Nəticələr bərpa olunan enerjinin qlobal emissiya dinamikasını dəyişməyə başladığını göstərir. Bununla belə, bu sahənin inkişafı hələlik dünya üzrə emissiyaların davamlı azalmasını təmin etməyib.

Qalıq yanacaqlardan yaranan emissiyaların proqnozlaşdırılan azalmasının əsas hissəsinin neftlə bağlı olacağı gözlənilir. Qlobal neft mənşəli CO₂ emissiyalarının 1,9 faiz azalacağı ehtimal edilir. Bu, əsasən İran münaqişəsi ilə əlaqəli enerji şokunun nəticəsidir: münaqişə qiymətləri artırıb və tədarükü məhdudlaşdırıb.

Təbii qazdan yaranan emissiyaların 0,3 faiz azalacağı, kömür emissiyalarının isə 0,6 faiz arta biləcəyi proqnozlaşdırılır. Beynəlxalq aviasiya və dəniz nəqliyyatından qaynaqlanan emissiyaların hər birində 1 faizlik azalma gözlənilir. Yaxın Şərqdə fəaliyyətin zəifləməsi aviasiya emissiyalarının azalmasına təsir edən amillərdən biridir.  Tədqiqata rəhbərlik edən, Ekseter Universitetinin Qlobal Karbon Büdcəsi Ofisinin direktoru professor Pyer Fridlinqşteyn bildirib ki, qalıq yanacaq emissiyalarının azalması müsbət haldır. Lakin bu azalmanın qismən geosiyasi böhranlardan qaynaqlanması davamlı iqlim həlli hesab edilə bilməz.  Onun sözlərinə görə, uzunmüddətli həll təmiz enerji texnologiyalarının sürətlə tətbiqindən keçir. Bərpa olunan enerji mənbələri və elektrik avtomobilləri enerji tələbatının artımını getdikcə daha çox kompensasiya etsə də, qlobal emissiyaların pik həddə çatması və bundan sonra davamlı şəkildə azalması üçün bu proses daha da sürətləndirilməlidir.

Beynəlxalq İqlim Tədqiqatları Mərkəzinin (CICERO) tədqiqat professoru Qlen Piters də müvəqqəti azalmaların uzunmüddətli irəliləyişlə qarışdırılmamasının vacibliyini vurğulayıb. O bildirib ki, emissiyaların bir il ərzində azalması, əgər bu, struktur dəyişikliklərindən qaynaqlanmırsa, onların pik həddə çatdığını göstərmir. Pitersin fikrincə, günəş və külək enerjisinin, batareyaların və elektrik avtomobillərinin sürətlə yayılması onlarla ölkədə emissiyaları azaldır, bir çox başqa ölkədə isə artım tempini zəiflədir. Lakin bu dəyişikliklər qlobal emissiyaların pik həddə çatmasını təmin etmək üçün hələ kifayət deyil.

Enerji tələbatı artsa da, günəş və külək enerjisi, eləcə də elektrik avtomobilləri emissiyaların artımını getdikcə daha çox məhdudlaşdırır. Qiymətləndirməyə görə, bu texnologiyalar qlobal enerji tələbatındakı artımın təxminən üçdə ikisini qarşılayır və ya ənənəvi enerji mənbələrinə olan ehtiyacı azaldır.

Təkcə günəş və külək elektrik stansiyalarının 2026-cı ildə 4,6 milyard metrik ton (5,1 milyard ABŞ tonu) CO₂ emissiyasının qarşısını alacağı proqnozlaşdırılır. Müqayisə üçün, bu göstərici 2025-ci ildə 4,1 milyard, 2010-cu ildə isə cəmi 0,28 milyard metrik ton olub.  Bu dəyişiklikdə Çin mühüm rol oynayır. Ölkə qlobal qalıq yanacaq emissiyalarının təxminən 32 faizini yaratsa da, bərpa olunan enerji və elektrik avtomobilləri hesabına dünyada qarşısı alınan emissiyaların yarısı onun payına düşür.  Çində emissiyaların 2026-cı ildə 0,9 faiz azalacağı gözlənilir. Buna neft istehlakının azalması və bərpa olunan elektrik enerjisi istehsalının genişlənməsi kömək edir. Bununla belə, kömür emissiyalarının 0,3 faiz artacağı proqnozlaşdırılır. 

Çin, həmçinin meşələrin bərpası və yeni meşə sahələrinin salınması nəticəsində karbonun udulması üzrə dünyada lider mövqedədir.  Şərqi İngiltərə Universitetinin Ətraf Mühit Elmləri fakültəsinin professoru, Kral Cəmiyyətinin tədqiqat professoru Korin Le Kere bildirib ki, təmiz texnologiyalar qlobal emissiyaların azaldılmasında real nəticələr verir. Onun sözlərinə görə, Çin başda olmaqla, günəş və külək enerjisi, eləcə də elektrik avtomobilləri sürətlə yayılır. Bütün qitələrdə iqtisadiyyatını inkişaf etdirərkən emissiyalarını azaldan ölkələr var və bu prosesin daha da sürətləndirilməsi yaxın bir neçə ildə qlobal emissiyaların istiqamətini dəyişə bilər.

2026-cı ildə ABŞ-da emissiyaların 1,3 faiz azalacağı gözlənilir. Bunun əsas səbəbi 2025-ci ildə yüksək təbii qaz qiymətləri və soyuq hava şəraiti fonunda artan kömür istehlakının yenidən azalmasıdır.  Avropa İttifaqında emissiyaların 1,5 faiz, Yaponiyada isə 1 faiz azalacağı proqnozlaşdırılır.  Hindistanda isə əks tendensiya müşahidə olunur. Ölkənin emissiyalarının 4,4 faiz artacağı gözlənilir. Bu göstərici son onillikdə qeydə alınan orta illik 3,5 faizlik artım tempini də üstələyir.  Dünyanın digər ölkələrində emissiyaların əsasən neft istehlakının azalması hesabına 0,7 faiz aşağı düşəcəyi proqnozlaşdırılır. Ayrı-ayrı elmi jurnalda dərc olunmaq üçün qəbul edilmiş əlavə təhlil iqtisadi artımla karbon emissiyaları arasındakı münasibətdə daha geniş dəyişiklik olduğunu göstərir. Təhlilə əsasən, 59 ölkədə 2025-ci ildə emissiyalar COVID-19 pandemiyasından əvvəlki 2019-cu illə müqayisədə daha aşağı olub, eyni zamanda həmin ölkələrin iqtisadiyyatları böyüməyə davam edib.  Ümumi emissiyaların hələ də artdığı Çin, Hindistan və digər inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlarda da artım tempi zəifləyib.

Qalıq yanacaq emissiyalarının azalması torpaq istifadəsindəki dəyişikliklərdən, xüsusilə meşələrin qırılmasından qaynaqlanan karbon tullantılarının artması ilə qismən neytrallaşır.  Bu sahədən yaranan emissiyaların 2026-cı ildə 5,1 milyard metrik tona (5,6 milyard ABŞ tonu) çatacağı gözlənilir.  Artımın səbəblərindən biri Cənub-Şərqi Asiyada torflu ərazilərdə baş verən yanğınlar və meşələrin deqradasiyasıdır. El-Ninyo hadisəsi ilə əlaqəli quraq şərait yanğın riskini artırıb. Torflu ərazilərdə baş verən yanğınların demək olar ki, hamısı insan fəaliyyəti nəticəsində başlayır.

Təbii ekosistemlər də atmosferdə qalan CO₂ miqdarına təsir göstərir. Meşələr, torpaqlar və okeanlar böyük həcmdə karbon udaraq təbii karbon anbarları rolunu oynayır.  Qlobal Karbon Büdcəsinin məlumatına görə, 2023–2024-cü illərdəki El-Ninyo hadisəsi zamanı kəskin zəifləyən quru ekosistemlərinin karbon udma qabiliyyəti sonradan bərpa olunub. Lakin 2026-cı ildə güclənən El-Ninyo hadisəsinin qarşıdakı il ərzində bu təbii udulma prosesinə təsir göstərəcəyi gözlənilir.

Yeni qiymətləndirməyə əsasən, sənaye öncəsi dövrlə müqayisədə qlobal istiləşməni 1,5°C (2,7°F) səviyyəsində saxlamaqla əlaqələndirilən ümumi emissiya həddinə çatmazdan əvvəl atmosferə əlavə olaraq cəmi 150 milyard metrik ton (165 milyard ABŞ tonu) CO₂ buraxıla bilər.  Mövcud emissiya tempi davam edərsə, bu qalıq karbon büdcəsi dörd ildən az müddətə kifayət edəcək.  Eyni zamanda, atmosferdə karbon qazının konsentrasiyasının 2026-cı ildə milyonda 427,7 hissəyə (ppm) çatacağı proqnozlaşdırılır. Bu, sənaye öncəsi səviyyədən təxminən 54 faiz yüksəkdir.  Atmosferdən karbon qazının çıxarılması da problemin həllində mühüm istiqamətlərdən biridir.

2016–2025-ci illərdə meşələrin daimi məhv edilməsi nəticəsində hər il orta hesabla 3,8 milyard metrik ton (4,2 milyard ABŞ tonu) CO₂ atmosferə buraxılıb. Meşələrin bərpası və yeni meşə sahələrinin salınması bu emissiyaların təxminən yarısını kompensasiya edib. 

Meşələrin bərpası və genişləndirilməsi yolu ilə karbonun atmosferdən çıxarılmasında Çin, Avropa İttifaqı və ABŞ ən böyük ümumi paya malikdir. Braziliya, Rusiya və İndoneziya kimi ölkələrdə isə meşələrin qırılması nəticəsində yaranan emissiyalar bu qazancı üstələyir.  Atmosferdən CO₂-ni çıxarmaq üçün yaradılan texnologiyaların imkanları hələ məhduddur. Hazırda bu texnologiyalar cəmi 30 dəqiqə ərzində qalıq yanacaqların yandırılması nəticəsində atmosferə buraxılan karbon qazından daha az miqdarda CO₂ tutur.  Münhen Lüdviq-Maksimilian Universitetinin professoru Yuliya Ponqras bildirib ki, emissiyaların azaldılması ilə yanaşı, istixana qazları üzrə neytrallığa nail olmaq üçün karbonun atmosferdən çıxarılması imkanları da genişləndirilməlidir. Onun sözlərinə görə, meşələrin bərpası və yeni meşələrin salınması artıq atmosferdən əhəmiyyətli miqdarda CO₂ udur. Lakin bu qazanc meşələrin qırılmasından yaranan emissiyaları kompensasiya etmək üçün kifayət etmir, yeni karbon tutma texnologiyalarının tətbiqi isə hələ çox məhduddur. Buna görə də bütün istiqamətlər üzrə tədbirlər təxirə salınmadan həyata keçirilməlidir.

mənbə: scitechdaily.com