İqlim dəyişikliyi Yer kürəsində növbəti buzlaşma dövrünün başlanmasını dayandırmış ola bilər

Alimlər Kanadanın şimalında təxminən 2000 il əvvəl buz örtüyünün yenidən genişlənməyə başladığını müəyyən ediblər. Lakin XX əsrdə temperaturun yüksəlməsi bu prosesi tərsinə çevirib və buzlaqların geri çəkilməsinə səbəb olub. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, qlobal istiləşmə Yer kürəsinin növbəti buzlaşma dövrünə keçidini ilkin mərhələdə dayandırmış ola bilər.

Science jurnalında dərc olunan araşdırmaya əsasən, Kanadanın şimalındakı buz örtüyü minilliklər əvvəl genişlənməyə başlayıb. Bu proses növbəti buzlaşma dövrünün ilkin əlaməti ola bilərdi. Lakin 1960-cı illərə doğru yay mövsümlərinin daha isti keçməsi buzun yenidən əriməsinə və geri çəkilməsinə gətirib çıxarıb.

Kolumbiya Universitetinin Lamont-Doherty Yer Rəsədxanasından geokimyaçı Nikolas Yanq bildirib ki, buzlaşma prosesi təbii şəkildə başlayırdı, lakin insan fəaliyyəti nəticəsində sürətlənən iqlim dəyişiklikləri bu prosesi dayandırmış ola bilər.  Tədqiqatçılar təxminən 95 min il əvvəl formalaşmağa başlayan və 20 min il əvvələ qədər Kanada ilə ABŞ-ın şimalının böyük hissəsini əhatə edən nəhəng Laurentid buz örtüyünün qalıqlarını araşdırıblar. Ən geniş olduğu dövrdə bu buz kütləsi Şimal qütb dairəsindən İllinoys ştatına qədər uzanırdı. Bəzi ərazilərdə buzun qalınlığı 3,2 kilometrdən çox idi. 

Bu gün Laurentid buz örtüyünün son qalıqlarından biri Kanadanın Nunavut ərazisində, Baffin adasının mərkəzində yerləşən Barnes buz örtüyüdür. Onun sahəsi təxminən ABŞ-ın Delaver ştatının ərazisi qədərdir.  Nikolas Yanqın sözlərinə görə, Laurentid buz örtüyünün tamamilə yox olduğu düşünülsə də, əslində onun bir hissəsi indiyədək qorunub saxlanılıb.  Təxminən 2,6 milyon il əvvəl genişmiqyaslı qitə buzlaşması başlayandan bəri bu buz örtüyü dəfələrlə genişlənib və geri çəkilib. Alimlər indiki qalıq buz kütləsinin keçmişdə daha kiçik sahəni əhatə edib-etmədiyini və sonradan yenidən böyüməyə başlayıb-başlamadığını müəyyənləşdirmək istəyiblər.  Buzlaqların əvvəlki sərhədlərini müəyyən etmək asan deyil. Çünki irəliləyən buz kütlələri çox vaxt özündən əvvəlki dövrlərə aid izləri silir. Barnes buz örtüyü isə bu baxımdan qeyri-adi imkan yaradıb: onun altında qorunub qalmış bitki qalıqları.

Əksər buzlaqlardan fərqli olaraq, Barnes buz örtüyü altındakı süxurlara möhkəm şəkildə donur və yer səthi boyunca sürüşmür. Buna görə də genişləndiyi zaman bitki örtüyünü sürüyüb aparmaq əvəzinə onu buzun altında basdıraraq qoruyub saxlayıb.

1960-cı ildən etibarən buz örtüyü geri çəkildikcə həmin bitki qalıqları yenidən üzə çıxmağa başlayıb. Tədqiqatçılar bitkilərin nə vaxt məhv olduğunu müəyyən etmək üçün karbon-14 üsulundan istifadə ediblər. Canlı orqanizmlər atmosferdən karbon-14 qəbul edir. Orqanizm öldükdən sonra bu radioaktiv izotop tədricən parçalanır. Parçalanma sürəti məlum olduğundan alimlər bitki qalıqlarının yaşını və buzun onların üzərini nə vaxt örtdüyünü hesablaya bilirlər. Nikolas Yanqın sözlərinə görə, çoxsaylı nümunələrin tarixləndirilməsi buz örtüyünün bitkilər üzərində tədricən irəliləməsini izləməyə imkan verib. Alimlər Barnes buz örtüyündən götürülmüş nümunələri yaxınlıqdakı kiçik buz örtüklərinin əriməsi nəticəsində üzə çıxan bitki qalıqları ilə də müqayisə ediblər. Beləliklə, bölgənin iqlim tarixini yenidən qurmaq mümkün olub. Nəticələr göstərib ki, Laurentid buz örtüyü təxminən 3000 il əvvəl ən kiçik ölçüsünə çatıb. Təxminən 1000 il sonra isə iqlim şəraiti buzun yenidən toplanmasına və buz örtüyünün genişlənməsinə imkan verəcək qədər soyuyub.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, buz örtüyünün yenidən böyüməyə başladığı bu mərhələ növbəti buzlaşma dövrünün başlanğıcı kimi qəbul edilməlidir. Əvvəlki modelləşdirmə tədqiqatlarında növbəti buzlaşmanın minlərlə, hətta on minlərlə il sonra baş verə biləcəyi irəli sürülürdü. Lakin Nikolas Yanq və həmkarları hesab edirlər ki, buz örtüyünün qitələri tamamilə əhatə etməsini gözləmək prosesin daha erkən mərhələlərini nəzərdən qaçırmaq deməkdir.

Bu nəticələr 1970-ci illərdə bəzi iqlim alimlərinin yeni buz dövrünün yaxınlaşdığı barədə irəli sürdükləri mübahisəli fikirləri də yenidən gündəmə gətirir. Yanqın fikrincə, həmin dövrdə buzlaşma prosesi həqiqətən başlamış ola bilərdi, lakin bunu sübut etmək üçün kifayət qədər məlumat yox idi. Bununla belə, alimlər vurğulayırlar ki, belə bir proses insan ömrü ərzində nəzərəçarpacaq iqlim dəyişikliyi yaratmayacaqdı. Temperaturun tədricən azalması minilliklər tələb edərdi. Laurentid buz örtüyünün əvvəlki qitəmiqyaslı ölçülərinə qayıtması isə təxminən 30 min il çəkə bilərdi. Tədqiqatçıların şərhinə görə, qlobal istiləşmə bu uzunmüddətli prosesi hələ ilkin mərhələsində dayandırıb.

1960-cı illərə qədər Barnes buz örtüyü yay aylarında qış ərzində topladığından daha çox buz itirməyə başlayıb. Modellər onun növbəti bir neçə əsr ərzində tamamilə əriyə biləcəyini göstərir.

Bu baş verərsə, Laurentid buz örtüyünün son qalıqlarından biri də yox olacaq.  Alimlərin fikrincə, bu itki gələcək buzlaşma dövrlərinə də təsir göstərə bilər. Çünki Laurentid buz örtüyünün mövcudluğu iqlim soyuduqda buzun daha da genişlənməsi üçün ilkin baza yaradırdı. Böyük buz kütləsi ətraf mühitdə temperaturun və buzun toplanmasının qarşılıqlı təsirini gücləndirən prosesləri dəstəkləyirdi.  Beləliklə, araşdırma göstərir ki, qlobal istiləşmənin təsiri yalnız indiki buzlaqların əriməsi ilə məhdudlaşmaya bilər. İnsan fəaliyyəti nəticəsində yaranan temperatur artımı Yer kürəsinin minilliklər ərzində formalaşan təbii iqlim dövrlərinin gedişinə də təsir göstərə bilər.

mənbə: scitechdaily.com