İnsanlarla süni intellekt arasındakı şəxsi münasibətlər artıq reallıqdır və bunun müəyyən riskləri var

İnsanlarla süni intellekt arasındakı şəxsi münasibətlər artıq reallıqdır və bunun müəyyən riskləri var

İnsanlar süni intellekt əsaslı çatbotlardan getdikcə daha şəxsi məqsədlərlə istifadə edirlər. Tədqiqatçılar bildirirlər ki, bu qarşılıqlı əlaqələr insanların psixi sağlamlığına və münasibətlərinə təsir göstərə bilər.

İnsanlarla süni intellekt arasındakı münasibətlər artıq elmi fantastika sahəsinə aid anlayış deyil. Texnologiyanın inkişafı ilə süni intellekt çatbotları axtarış sistemləri və təsvir yaratma alətlərində istifadə olunan vasitələr olmaqdan çıxaraq sirdaş, psixoloji dəstəkçi, hətta romantik tərəfdaş rolunu oynamağa başlayıb. Nature Machine Intelligence jurnalında dərc olunan yeni araşdırmaya görə, insan-süni intellekt qarşılıqlı əlaqələrinin bu köklü dəyişimi münasibətlər, o cümlədən insanın özü ilə münasibəti barədə düşüncə və danışıq tərzini yenidən formalaşdırır və bununla yanaşı yeni risklər də yaradır.

Araşdırmanın həmmüəllifi, Norzistern Universiteti London kampusunun Şəbəkə Elmləri İnstitutunun dosenti Andreya Sofiya Teykseyra bildirib ki, süni intellekt çatbotları ilə uzunmüddətli ünsiyyət insanlarda bu texnologiyadan emosional asılılıq yarada və onları insanlarla real münasibətlərdən uzaqlaşdıra bilər. Çatbotların insanların ölümündə rol oynadığı iddia edilən məhkəmə işlərinin sayının artdığı bir vaxtda yeni araşdırma göstərir ki, istifadəçinin fikirlərini davamlı şəkildə təsdiqləyən və onunla razılaşmağa meylli bir alətlə yaradılan "əks-səda otağı" xüsusilə həssas insanlar üçün ağır nəticələrə səbəb ola bilər.

"Problem süni intellektin performansından daha çox, bu uzunmüddətli qarşılıqlı əlaqələrin bizə necə təsir göstərməsi və zaman keçdikcə bütövlükdə cəmiyyətə hansı təsirləri ola bilməsidir", – deyə Teykseyra bildirib..

Son illərdə süni intellektlə bağlı məlum mənfi hadisələrin sayı kəskin artıb. Bunlara deepfake dələduzluqları və çatbotlarla qurulan münasibətlər nəticəsində yaranan sayıqlamalar daxildir. Süni intellektlə bağlı məlum hadisələrin istifadəçilər tərəfindən toplanıldığı AI Incident Database məlumat bazasına görə, 2022–2024-cü illər arasında qeydə alınan insidentlərin sayı 50 faiz artıb. 2025-ci ilin ilk 10 ayı ərzində isə qeydə alınan hadisələrin sayı artıq 2024-cü ilin ümumi göstəricisini ötüb.

Emosional asılılıq necə formalaşır?

Teyseyra və həmkarları müəyyən ediblər ki, süni intellektin istifadəçilərlə razılaşmaq və onların inanclarını gücləndirərək asılılıqdan əziyyət çəkən insanları emosional asılılıq münasibətlərinə cəlb etmək üçün təsirli vasitəyə çevrilə bilər. Onun sözlərinə görə, insanların getdikcə daha çox tənhalıq hiss etdiyi bir dövrdə çatbotlar onlar üçün cəlbedici təsəlli mənbəyinə çevrilir.

Teyşeyra bildirib ki, insanlar hətta süni intellekt tərəfdaşları kimi danışmağa başlayıblar. Onlar eyni intonasiya, danışıq tempi və ritmindən istifadə edir, hətta ChatGPT-nin tez-tez işlətdiyi "delve", "meticulous" və "boast" kimi sözləri də mənimsəyirlər. Teyşeyranın sözlərinə görə, çatbotlarla davamlı ünsiyyət "bir nəfərlik əks-səda otağı" adlandırılan vəziyyət yarada bilər. Belə vəziyyətdə insanın baxışları və emosional durumu daim özünə geri əks olunur. O qeyd edib ki, çatbotlar yüksək səviyyədə fərdiləşdirilə bilən alətlərdir və insanlara özlərini təhlil etmək imkanı verir. Lakin bu xüsusiyyət uşaqlar, eləcə də narahatlıq pozuntusu və depressiyadan əziyyət çəkən insanlar kimi həssas qruplar üçün xüsusilə təhlükəli ola bilər. Çünki belə hallarda fərqli baxış bucaqları ilə qarşılaşmaq təhlükəli psixoloji çıxılmaz vəziyyətin qarşısını almaq baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

O həmçinin bildirib ki, insanlar böyük həcmdə məlumat əsasında insan dilinə bənzər mətn yaradan çatbotlar kimi böyük dil modellərinə daha çox etibar etməyə başladıqca, qərarvermə qabiliyyətlərinin və münasibətlərdə öz təşəbbüskarlıq hisslərinin əhəmiyyətli hissəsini bu sistemlərə həvalə etmək riski ilə üzləşə bilərlər. "Əgər süni intellektlə münasibətinizin necə formalaşdığına diqqət yetirməsəniz, bunun nəticəsində özünüzü daha çox təcrid edə, digər insanlarla əvvəlki qədər ünsiyyət qurmamağa başlaya bilərsiniz", – deyə o əlavə edib.

İnsan münasibətlərindəki çətinliklər niyə vacibdir?

Psixi sağlamlıq, beyin fəaliyyəti və sosial şəbəkələri araşdıran Teyşeyra bildirib ki, insan münasibətlərində yaranan çətinliklər əslində inkişaf üçün son dərəcə vacibdir. "İnsan məhz bu çətinliklər sayəsində dözümlülük qazanır, dəyişən şəraitə uyğunlaşmağı və qarşıya çıxan problemlərlə və münaqişələrlə necə mübarizə aparacağını öyrənir".

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, süni intellektin yaratdığı riskləri anlamaq və onun üstünlüklərini artırmaq üçün bütün aidiyyəti sahələrin birgə əməkdaşlığına ehtiyac var. Məhz buna görə də onlar məqalələrində belə bir çağırış edirlər. Onlar süni intellekt üzrə mütəxəssislərlə yanaşı, psixoloqların, sosioloqların və koqnitiv alimlərin də süni intellektin təsirlərinin bütün aspektlərini birlikdə araşdırmasını istəyirlər.

Mənbə:techxplore.com