Üst-üstə dəfn edilmiş mumiyalar Qədim Misirdə 700 illik dəfn ənənələrinin dəyişimini üzə çıxarıb

Qədim Misirdə dəfn mərasimlərinin zamanla necə dəyişdiyini göstərən maraqlı izlər üzə çıxarılıb. Təbə nekropolundakı TT 209 məqbərəsində aparılan araşdırma insanların əvvəlcə ayrı-ayrılıqda dəfn edildiyini, sonrakı dövrlərdə isə məzar sahəsindən daha səmərəli istifadə etmək üçün cəsədlərin üst-üstə yerləşdirildiyini göstərir. Misirin Luksor şəhərinin qarşı tərəfində yerləşən Təbə nekropolundakı qədim TT 209 məqbərəsində dörd insan mumiyası və bir mumiyalanmış it bir-birinin üzərində dəfn edilib. İtin bir kişi və bir qadının mumiyalarının birbaşa üzərində yerləşdirilməsi xüsusilə diqqət çəkib. İspaniyadan olan tədqiqatçılar məqbərənin üçüncü yan kamerasını araşdıraraq burada dəfnlərin getdikcə sıxlaşmasının təsadüfi olmadığını müəyyənləşdiriblər.

Dörd insan və itin yerləşdiyi dəfn kompleksi kameranın cənub-şərq hissəsində olub və e.ə. 305–30-cu illəri əhatə edən Ptolemeylər dövrünə aid edilir.

Tədqiqatın ilk müəllifi, La Laquna Universitetinin əməkdaşı doktor Jared Carballo-Pérez bildirib ki, kişi və qadın mumiyalarının birbaşa üzərində yerləşdirilmiş mumiyalanmış itin olması araşdırmanın ən diqqətçəkən məqamlarından biridir.

Bu yerləşmə insanlar və heyvan arasında yaxın münasibətin göstəricisi ola bilər. Digər ehtimala görə isə it dəfn ritualında psixopomp — ölənin axirət dünyasına keçidində ona simvolik olaraq yol göstərən varlıq — rolunu daşıya bilərdi.

Tədqiqatın baş müəllifi, La Laquna Universitetinin Misirşünaslıq professoru Miguel Ángel Molinero Polo bu ehtimalın dəfn mərasimlərində zamanla baş verən dəyişikliklərdən birini əks etdirə biləcəyini qeyd edir. 

TT 209 Təbə nekropolunda yerləşən 400-dən çox məzardan biridir. Məqbərə e.ə. 754–656-cı illəri əhatə edən XXV sülalə dövründə inşa edilib və Ptolemeylər dövründə istifadədən çıxarılana qədər fəaliyyət göstərib. Məzarın tarixini yenidən qurmaq üçün tədqiqatçılar qazıntılar aparıb, mumiyaların fotoşəkillərini çəkib və hər bir cəsədin vəziyyətini, istiqamətini və məqbərənin digər elementləri ilə əlaqəsini ətraflı şəkildə sənədləşdiriblər. Kamerada ayrı-ayrı və çoxsaylı dəfnlərdən ibarət doqquz dəfn kompleksi müəyyən edilib. Ümumilikdə 16 mumiyalanmış insan, bir mumiyalanmış it və ən azı dörd insana aid qalıqların olduğu dağılmış bir dəfn kompleksi aşkarlanıb.

Tədqiqatçılar cəsədlərin yerləşdirilməsinin xaotik olmadığını müəyyən ediblər. Əksinə, hər yeni dəfn əvvəlki cəsədlərin mövcudluğuna uyğunlaşdırılıb. Bu vəziyyət tədqiqatçılar tərəfindən bir növ “dəfn yaddaşı” kimi xarakterizə edilir. Yəni məqbərədən təkrar istifadə edilərkən əvvəlki dəfnlərin yaratdığı fiziki məkan nəzərə alınıb. 

Mumiyalarla birlikdə dəfn edilən əşyalar dəfn adətlərinin zamanla necə dəyişdiyini müəyyənləşdirməyə kömək edib. Ən qədim dəfnlərin daha geniş əraziyə yayıldığı və yüksək sosial statuslu insanlara aid olduğu ehtimal edilir. Onlar tabutlarda dəfn olunub, üzərlərinə dəfn torları və amuletlər qoyulub. Həmçinin məzarların yaxınlığında içərisində qiymətli əşyaların olduğu Finikiya amforalarından çoxlu sayda aşkarlanıb. Sonrakı dövrlərdə isə dəfn üsulu dəyişib. Üst-üstə yerləşdirilmiş cəsədlərin tabutları olmayıb, lakin onlar diqqətlə mumiyalanıb. Bundan əlavə, həmin dəfnlərlə şaquli vəziyyətdə yerləşdirilmiş qablar əlaqələndirilir. Tədqiqatçılar bunun məqbərənin əvvəlki istifadə mərhələlərində müşahidə olunmayan xüsusi bir rituala işarə edə biləcəyini bildirirlər.

Tədqiqatçılara görə, təxminən e.ə. 680–404-cü illər arasında — XXV sülalənin son mərhələsi və Fars hakimiyyəti dövrünü əhatə edən zaman kəsiyində — yeni dəfnlər məzarda qalan boş sahələrə uyğunlaşdırılmağa başlayıb. Bəzi cəsədlərin bir qolu içəriyə doğru bükülmüş vəziyyətdə olub. Bu, daha əvvəlki dəfnlərdə geniş yayılmış, qolların uzadılmış vəziyyətdə saxlanılmasından fərqlənir. Fars dövründə dəfnlərin yerləşdirilməsi daha da dəyişərək ayrı-ayrı dəfnlərdən cəsədlərin laylar şəklində yerləşdirilməsinə keçib. Tədqiqatçılar kameradakı dəfnlərin təxminən üçdə ikisində bir cəsədin digərinin üzərində yerləşdiyini müəyyən ediblər. Sonrakı dəfnlərdə bəzi insanların hər iki qolunun sinə üzərində büküldüyü görülüb. Misirşünaslıqda bu duruş “Osirian mövqeyi” adlandırılır.

Bununla belə, məqbərədə qorunub qalan izlər keçmişdə baş vermiş bütün hadisələri tam şəkildə ortaya qoymur.

Tədqiqatçılar qədim insanların məzara daxil olduqda necə davrandıqları, müxtəlif dövrlərdə onları hansı motivlərin yönləndirdiyi və əvvəlki dəfnlərin yaratdığı məkanı düşüncə baxımından necə yenidən təşkil etdikləri barədə çox az məlumatın olduğunu bildirirlər. Məqbərə əsrlər ərzində bir neçə dəfə su altında qalıb, yanğınlar keçirib və sonrakı dövrlərdə məzara daxil olan insanlar müxtəlif əşyaları və dağıntıları yerindən tərpədiblər. Bu səbəbdən bəzi dəfnlərdə cəsədlərin dəqiq hansı ardıcıllıqla yerləşdirildiyini və insanların bununla hansı məqsədi güddüyünü müəyyənləşdirmək çətindir.

Buna baxmayaraq, tədqiqatçılar hesab edirlər ki, əvvəllər “nizamsız” hesab edilən dəfn komplekslərinə yeni yanaşma ilə baxmaq mümkündür.

Araşdırmanın nəticələri göstərir ki, məzarın zamanla sıxlaşması sadəcə xaotik yığılma deyil, dəyişən dəfn adətlərinin və əvvəlki dəfnlərə uyğunlaşan sosial davranışların nəticəsi ola bilər. Bu yanaşma qədim Misirdə dəfn mərasimlərinin arxasında dayanan sosial davranışları daha yaxşı anlamağa kömək edə bilər.

mənbə: scitechdaily.com