Çernobıl itlərinin genetik araşdırılması təbii seçmənin izlərini üzə çıxarıb

Çernobıl ərazisində yaşayan sahibsiz itlərin genetik quruluşunu araşdıran alimlər bu heyvanların genomunda istiqamətlənmiş təbii seçməyə işarə edən əlamətlər aşkarlayıblar. Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, itlər arasında müşahidə olunan genetik fərqlər mutasiyalarla deyil, təbii seçmə prosesi ilə bağlı ola bilər. Araşdırma çirklənmiş ərazilərdə yaşayan canlıların ətraf mühitə uyğunlaşma mexanizmlərinin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır.

“Phys.org” nəşrinin məlumatına görə, tədqiqat ABŞ-ın Şimali Karolina Dövlət Universitetinin alimlərinin iştirakı ilə aparılıb və Genes elmi jurnalında dərc olunub.

Əvvəlki araşdırmalarda Çernobıl Atom Elektrik Stansiyasının (AES) ərazisində və ondan təxminən 16 kilometr məsafədə yerləşən Çernobıl şəhərində yaşayan itlərin genetik xüsusiyyətləri müqayisə edilib. Məlum olub ki, şəhərdə yaşayan itlərin genetik quruluşu Rusiya, Polşa və ətraf ərazilərdəki it populyasiyalarına daha çox bənzəyir. AES ərazisində yaşayan itlərdə isə, xüsusilə DNT-nin bərpasında iştirak edən genetik bölgələrdə fərqlər müəyyən edilib.  Şimali Karolina Dövlət Universitetinin Baytarlıq Tibb Kollecinin doktorantura sonrası tədqiqatçısı Meqan Dillon bildirib ki, yeni araşdırmanın məqsədi əvvəlki tədqiqatlarda aşkar edilən genetik fərqlərin səbəbini aydınlaşdırmaq olub.  Onun sözlərinə görə, coğrafi baxımdan bir-birinə yaxın olan bu iki it populyasiyası arasında ciddi genetik fərqlər mövcuddur. Tədqiqatçılar həmin fərqlərin təbii seçmənin, yoxsa təcrid olunmuş populyasiyada zamanla baş verən genetik sürüşmənin nəticəsi olduğunu müəyyənləşdirməyə çalışıblar.

Təbii seçmə canlıların yaşadıqları mühitdə sağ qalmasına və çoxalmasına kömək edən genetik xüsusiyyətlərin nəsillər boyu daha geniş yayılması ilə nəticələnir. İstiqamətlənmiş seçmə zamanı müəyyən xüsusiyyətlər populyasiyada üstünlük qazanır və zaman keçdikcə onun genetik quruluşunda dəyişikliklər müşahidə oluna bilər. Bu proses ətraf mühitdəki dəyişikliklərlə əlaqəli ola bilər. Genetik sürüşmə isə genetik variantların populyasiyada təsadüfi səbəblərdən yayılmasıdır. Bu hadisə xüsusilə kiçik və təcrid olunmuş populyasiyalarda daha nəzərəçarpan olur və ümumi genetik müxtəlifliyin azalmasına səbəb ola bilər.  Tədqiqatçılar bu iki ehtimalı fərqləndirmək üçün Çernobıl AES-i və şəhərində yaşayan itlərin genom məlumatlarını Şərqi Avropada sərbəst çoxalan itlərin, eləcə də Qalapaqos adalarında yaşayan təcrid olunmuş it populyasiyasının göstəriciləri ilə müqayisə ediblər.  Araşdırma nəticəsində AES ərazisindəki it populyasiyasının effektiv sayının az olduğu müəyyənləşdirilsə də, bu göstəricinin Çernobıl şəhərində yaşayan itlərin populyasiyasından əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənmədiyi məlum olub. Bundan başqa, AES ərazisindəki itlərdə genetik sürüşmə nəticəsində gözlənilən genetik müxtəliflik azalmasına dair əlamətlər aşkarlanmayıb.

Genetik müqayisə AES ərazisində yaşayan itlərin digər təcrid olunmuş populyasiyalardan, o cümlədən Qalapaqos adalarındakı itlərdən əhəmiyyətli dərəcədə fərqləndiyini göstərib. Digər tərəfdən, Çernobıl şəhərində yaşayan itlərin genetik xüsusiyyətlərinin yaxınlıqdakı AES ərazisindəki itlərdən daha çox Qalapaqos adalarının itlərinə bənzədiyi müəyyən edilib.

100-dən çox genetik bölgədə seçmə əlamətləri tapılıb

Tədqiqatın növbəti mərhələsində aparılan genom təhlili AES ərazisində yaşayan itlərin genetik materialında 100-dən çox bölgədə istiqamətlənmiş seçməyə işarə edən əlamətləri üzə çıxarıb. Həmin bölgələrdə yerləşən genlər xərçəngin inkişafı, DNT-nin çoxalması və bərpası, hüceyrə dövrünün tənzimlənməsi və immun sisteminin fəaliyyəti ilə əlaqəlidir. Meqan Dillon bildirib ki, əldə olunan nəticələr təbii seçmənin baş verdiyini qəti şəkildə təsdiqləməyə kifayət etməsə də, aşkarlanan genetik əlamətlər belə bir prosesin mövcudluğunu ehtimal etməyə əsas verir. Onun sözlərinə görə, müəyyən edilmiş genlər zəhərli maddələrin təsirinə qarşı orqanizmin reaksiyasında iştirak edən bioloji proseslərlə əlaqəli ola bilər.

Tədqiqatın həmmüəllifi, Şimali Karolina Dövlət Universitetinin Baytarlıq Tibb Kollecinin müqayisəli onkologiya genetikası üzrə professoru Metyu Brin isə bildirib ki, Çernobıl kimi zəhərli mühitdə yaşamağın canlılara təsir göstərməsi gözləniləndir. Lakin bu, heyvanların ətraf mühitə uyğunlaşmaq üçün mütləq yeni genetik dəyişikliklər qazanması demək deyil.  Alimin fikrincə, ilkin təsirlərdən sağ çıxan itlərdə əvvəldən mövcud olan genetik müxtəliflik və müəyyən genetik variantlar onların yaşamaq qabiliyyətini artırmış ola bilər. Bununla belə, Brin bu izahın hələlik ehtimal xarakteri daşıdığını və baş verən proseslərin dəqiq mexanizminin məlum olmadığını vurğulayıb.  Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, araşdırma zamanı bioloji baxımdan əhəmiyyətli genetik bölgələrdə seçmə əlamətlərinin müəyyən edilməsi mühüm nəticədir. Bununla yanaşı, aşkarlanan genetik xüsusiyyətlərin birbaşa Çernobıl mühitinin təsiri nəticəsində formalaşdığını söyləmək üçün əlavə araşdırmalara ehtiyac var.  

mənbə:phys.org