Alimlər şəhər havasını dumanlandıran gizli kimyəvi yolu aşkar ediblər

Tampere Universiteti və Helsinki Universitetinin tədqiqatçıları şəhər atmosferində aerozol hissəciklərinin yaranmasına səbəb olan indiyədək nəzərdən qaçmış kimyəvi reaksiyalar zəncirini müəyyən ediblər. Kəşf göstərir ki, azot monoksidi (NO) şəhər havasının çirklənməsində əvvəllər düşünüldüyündən daha mühüm rol oynaya bilər.

Aerozol hissəcikləri havanın ən zərərli çirkləndiriciləri sırasındadır. Onlar ağciyərlərə nüfuz edə, görünmə məsafəsini azalda, həmçinin hava şəraitinə və iqlimə təsir göstərə bilirlər. Buna görə də onların atmosferdə necə əmələ gəldiyini anlamaq havanın keyfiyyətinin daha dəqiq proqnozlaşdırılması üçün böyük əhəmiyyət daşıyır.

Uzun müddət azot monoksidinin aşağı uçuculuğa malik, kondensasiya olunan buxarların əmələ gəlməsini məhdudlaşdırdığı hesab olunurdu. Lakin Tampere Universitetinin doktorantı Şavon Baruanın sözlərinə görə, tədqiqatın nəticələri göstərir ki, bu birləşmə müəyyən uçucu maddələrdən aerozol prekursorlarının yaranmasını əksinə, sürətləndirə bilər.

Alimlər nəqliyyat vasitələrinin tullantıları, sənaye fəaliyyəti və məişət məhsullarından atmosferə daxil olan aromatik karbonil birləşmələrini araşdırıblar. Müasir laboratoriya üsulları və kompüter modelləşdirməsi sayəsində müəyyən edilib ki, azot monoksidinin iştirakı ilə gedən reaksiyalar bu maddələri qısa müddətdə aerozol prekursorlarına çevirə bilir.

Tampere Universitetinin əməkdaşı doktor Avinaş Kumar bildirib ki, nəticələr şəhər atmosferinin kimyasının gözləniləndən daha mürəkkəb olduğunu göstərir. Onun sözlərinə görə, gələcəkdə havanın keyfiyyətini dəqiq proqnozlaşdırmaq üçün hissəciklərin yaranmasına töhfə verən bütün kimyəvi yollar nəzərə alınmalıdır.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, aşkar edilmiş reaksiya zənciri dünya şəhərlərinin atmosferində də baş verirsə, bu, mövcud modellərin niyə bəzən hissəcik çirklənməsini düzgün proqnozlaşdıra bilmədiyini izah edə bilər. Tampere Universitetinin professoru Matti Rissanen vurğulayıb ki, ümumi hava çirkləndiriciləri arasında ardıcıl oksidləşmə reaksiyalarının mövcud modellərdə nəzərə alınmaması şəhər aerozol yükünün qiymətləndirilməsini çətinləşdirən əsas səbəblərdən biri ola bilər. Onun fikrincə, yeni nəticələr havanın keyfiyyətinin, eləcə də hava çirklənməsinin insan sağlamlığına və iqlimə təsirinin daha dəqiq qiymətləndirilməsinə imkan verəcək.

mənbə: scitechdaily.com