Astronomlar ölmüş ulduzun qalıqlarının kosmosa necə dağıldığını müşahidə ediblər

Heliks dumanlığının yeni görüntüsü ölməkdə olan ulduzların maddəni qalaktikaya necə qaytardığını göstərib.

Astronomlar ölməkdə olan ulduzun kosmosa atdığı maddənin sonrakı taleyini nadir şəkildə müşahidə ediblər. Yeni müşahidələr göstərir ki, ulduzdan ayrılmış maddə parçaları ətrafdakı qazla toqquşur, tədricən parçalanır və ulduzlararası fəzaya qarışaraq yenidən qalaktikaya qayıtmağa başlayır.  Beynəlxalq tədqiqat qrupu, o cümlədən Northwestern Universitetinin astrofizikləri bu qalıqları izləyərək onların ulduzlararası fəza ilə necə qarışdığını müəyyənləşdirib. Zaman keçdikcə həmin maddənin bir hissəsi yeni qaz buludlarının, ulduzların və hətta planetlərin tərkibinə daxil ola bilər.

Tədqiqat Nature jurnalında dərc olunub.

Tədqiqatın rəhbəri, Yale Universitetinin astronomiya və fizika professoru, Northwestern Universitetinin Astrofizika üzrə Fənlərarası Kəşfiyyat və Tədqiqat Mərkəzinin (CIERA) qonaq alimi Pieter van Dokkum bildirib ki, alimlər ulduzun ömrünün son mərhələsində atdığı maddənin parçalanaraq qalaktikaya qaytarılmasını müşahidə ediblər. Onun sözlərinə görə, ulduz qalıqlarının müəyyən edilə bilən maddədən ulduzlararası fəzadakı seyrək qaza keçidi indiyədək birbaşa müşahidə edilməsi olduqca çətin olan prosesdir. Uzaq gələcəkdə Günəşin də oxşar mərhələdən keçəcəyi və onun maddəsinin Süd Yolundakı eyni dövrana qoşulacağı gözlənilir.

Yer kürəsindən təxminən 650 işıq ili uzaqlıqda, Dolça bürcündə yerləşən Heliks dumanlığı ən yaxın və ən ətraflı öyrənilmiş planetar dumanlıqlardan biridir.  Nəhəng insan gözünə bənzədilən parlaq halqa ulduzun ömrünün son mərhələsində kosmosa atdığı maddədən yaranıb. Həmin ulduzun qalıqları olan ağ cırtdan isə dumanlığın mərkəzində yerləşir.  Yeni müşahidələr Heliks dumanlığının yaxşı tanınan parlaq hissəsindən xeyli uzağa – son dərəcə zəif görünən xarici haloya qədər uzanıb. Tədqiqatçılar dumanlığın şərq tərəfində 22 tam və ya qismən görünən, qövsşəkilli parlaq zərbə dalğası aşkar ediblər. Bunlar “bow shock” adlanan strukturlardır.  Bu strukturlar suda hərəkət edən qayığın önündə yaranan dalğalara bənzəyir. Heliks dumanlığında isə əsasən görünməyən ulduz maddəsi parçaları ulduzlar arasındakı seyrək qazın içərisindən yüksək sürətlə hərəkət edir. Parlaq zərbə dalğaları həmin parçaların ətrafdakı maddə ilə toqquşduğu yerləri göstərir.

Tədqiqatın həmmüəllifi, Dragonfly FRO üzvü və CIERA-nın qonaq alimi İmad Paşa bildirib ki, zərbə dalğalarının görünüşü mərkəzi ulduzdan uzaqlaşdıqca kəskin şəkildə dəyişir. Mərkəzə yaxın olan strukturlar böyük, nazik və aydın sərhədlidir. Daha uzaqda isə onlar kiçilir, bulanıqlaşır və getdikcə daha çox parçalanmış vəziyyət alır.  Bu dəyişikliklər ulduz maddəsindən ibarət parçaların kosmosa doğru hərəkət etdikcə tədricən aşındığını göstərir.  Tədqiqatçılar hesablayıblar ki, ayrı-ayrı maddə parçaları ətrafdakı qazla qarşılıqlı təsirə başladıqdan sonra təxminən 10 min il bütöv şəkildə qala bilir. Bundan sonra onların maddəsi böyük ölçüdə parçalanaraq ulduzlararası fəzaya yayılır.

Maraqlıdır ki, tədqiqatçılar əvvəlcə Heliks dumanlığını belə bir kəşf etmək məqsədilə müşahidə etməyiblər. Dumanlıq böyük, parlaq və daha əvvəl geniş şəkildə tədqiq edildiyi üçün onu MOTHRA (Modular Optical Telephoto Hyperspectral Robotic Array) teleskop sisteminin sınaq və kalibrləmə hədəfi kimi seçiblər.  MOTHRA Çilidəki El Sauce Rəsədxanasında hazırlanır. Sistem tamamlandıqdan sonra son dərəcə zəif qaz emissiyalarını səmanın geniş sahələrində aşkar etmək üçün xüsusi filtrlərlə təchiz edilmiş 1 140 yüksək keyfiyyətli telefoto obyektivini birləşdirəcək. Heliks dumanlığının müşahidələri cihazın hələ hazırlanmasının ilkin mərhələsində, tam fəaliyyət imkanlarına çatmadığı vaxt aparılıb. Buna baxmayaraq, MOTHRA-nın həmin mərhələdəki həssaslığı əvvəllər görünməyən strukturları aşkar etmək üçün kifayət edib. Bu isə sistem tam hazır olduqda hansı zəif kosmik strukturları müşahidə edə biləcəyinə dair ilkin təsəvvür yaradıb.

Tədqiqatın digər həmmüəllifi, Dragonfly FRO üzvü və Toronto Universitetinin astronomiya professoru Roberto Abraham bildirib ki, alimlər əvvəlcə səmanın ən yaxşı öyrənilmiş dumanlıqlarından birinin kalibrləmə görüntüsünü əldə etdiklərini düşünüblər. Lakin bunun əvəzinə qövsşəkilli strukturlardan ibarət qeyri-adi şəbəkə aşkar edilib. Bu kəşf Heliks dumanlığının zəif xarici hissəsinin indiyədək böyük ölçüdə diqqətdən kənarda qalan mühüm bir proses barədə məlumat verdiyini göstərib.  

mənbə: scitechdaily.com