Son xəbərlər
KOSMOS

Alimlər kainatın ilkin dövründə mövcud olmamalı iki nəhəng qara dəlik aşkar ediblər

Alimlər kainatın ilkin dövründə mövcud olmamalı iki nəhəng qara dəlik aşkar ediblər
Astronomlar Böyük Partlayışdan cəmi 900 milyon il sonra mövcud olmuş iki nəhəng qara dəlik aşkar ediblər. Kvasar kimi müşahidə edilən bu obyektlər superkütləli qara dəliklərin erkən kainatda necə formalaşması və bu qədər qısa müddətdə necə böyüməsi ilə bağlı mövcud nəzəriyyələri sual altına alır.  Astronomiya Tədqiqatları üzrə Universitetlər Assosiasiyasının  məlumatına görə, J1602+4228AB adı verilən və Napovavaenakolua ləqəbi ilə tanınan sistem indiyədək aşkar edilmiş ən uzaq və bir-birinə yaxın yerləşən kvasar cütüdür.  Cütlükdəki qara dəliklərdən birinin kütləsi Günəşin kütləsindən təxminən 1,5 milyard dəfə, digərinin kütləsi isə 400 milyon dəfə çoxdur. Onlar arasında məsafə təxminən 18 100 işıq ilidir. Bu, Süd Yolunun diametrinin təqribən beşdə birinə bərabərdir.

Beynəlxalq araşdırmaya rəhbərlik edən, ABŞ Milli Elm Fondunun NOIRLab laboratoriyasının postdoktorant tədqiqatçısı Silvia Onorato bildirib ki, kainatın bu qədər erkən dövründə hətta bir nəhəng kvasarın mövcudluğunu izah edən qəti nəzəriyyə yoxdur. İki belə obyektin eyni sistemdə aşkarlanması isə daha böyük suallar yaradır.  “Biz Napovavaenakolua  sistemini kainatın yaşının cəmi 13-də biri qədər olduğu dövrdə müşahidə etdik. Təəccüblüdür ki, onun superkütləli qara dəlikləri bu gün gördüyümüz qara dəliklər qədər böyük kütləyə malikdir”, – Onorato qeyd edib.  Kvasarlar aktiv şəkildə maddə udan superkütləli qara dəliklərin ətrafında yaranan son dərəcə parlaq bölgələrdir. Qaz qara dəliyin mərkəzinə doğru hərəkət etdikcə qızır və böyük miqdarda şüalanma yayır. Bəzi hallarda bu şüalanma ətrafdakı qalaktikadakı bütün ulduzların işığını üstələyir.  Kainatın ilk milyard ili ərzində qalaktikalar qaranlıq maddənin getdikcə sıxlaşan strukturları daxilində sürətlə formalaşıb. Qalaktikaların toqquşması və birləşməsi qazı onların mərkəzindəki qara dəliklərə yönəldərək bu obyektlərin böyüməsini sürətləndirə bilərdi. Bununla belə, Napovavaenakolua  sistemindəki qara dəliklərin nəhəng kütləyə çatması üçün mövcud olan zamanın məhdudluğu alimlər üçün hələ də izahı çətin məsələdir.  Kəşf Ceyms Uebb Kosmik Teleskopunun   Aether adlı müşahidə proqramı çərçivəsində əldə olunan məlumatların təhlili zamanı edilib. ABŞ Milli Elm Fondunun NOIRLab və Gemini rəsədxanasından Emanuele Paolo Farinanın rəhbərlik etdiyi proqram zamanı alimlər kainatın erkən dövrünə aid 200 kvasarı araşdırıblar. Bu obyektlər həmin dövrdə məlum olan kvasarların təxminən 43 faizini təşkil edir. 

 Spektroqrafının inteqral sahə qurğusundan istifadə ediblər. Müşahidələrin təhlili zamanı J1602+4228A adlı kvasarın yaxınlığında zəif işıq saçan başqa bir obyektin olduğu diqqət çəkib.  Havay adalarında yerləşən Gemini North teleskopu ilə aparılan əlavə müşahidələr iki mənbənin bir-birinə çox yaxın görünməsinə baxmayaraq, ayrı-ayrılıqda müşahidə edilə bildiyini təsdiqləyib. “Maunakea üzərində səma o qədər təmiz və aydın idi ki, məlumatları cəmi iki gecə ərzində toplaya bildik”, – Onorato bildirib.  Sonrakı müşahidələr isə alimlərə hər iki kvasarın xüsusiyyətlərini daha ətraflı öyrənməyə imkan verib.

Astronomlar qalaktikaların qarşılıqlı təsiri və birləşməsi nəticəsində aktiv qara dəlik cütlərinin yarana biləcəyini gözləyirlər. Lakin qara dəliklər nisbətən qısa müddət ərzində kvasar mərhələsində parlaq şəkildə şüalanır. Buna görə də iki yaxın qara dəliyin eyni vaxtda bu aktiv mərhələdə müşahidə edilməsi çətindir.  Uzaq kainatda bu çətinlik daha da artır. Çünki bir-birindən çox kiçik bucaq məsafəsi ilə ayrılan zəif işıqlı obyektləri fərqləndirmək mürəkkəbdir.  Napovavaenakolua kainatın ilkin formalaşma mərhələsi hesab edilən kosmik şəfəq dövründə aşkar edilmiş cəmi üçüncü kvasar cütüdür. Həmin dövrdə ilk nəsil qalaktikalar və qara dəliklər yaranmağa başlayıb.

Tədqiqatçılar Napovavaenakolua  sisteminin kainatın ilkin dövründə maddənin xüsusilə sıx toplandığı bir bölgədə yerləşə biləcəyini ehtimal edirlər. Belə mühitdə qalaktikalar arasında qarşılıqlı təsirlərin tez-tez baş verməsi ulduzların yaranması və qara dəliklərin sürətlə böyüməsi üçün əlavə qaz mənbələri təmin edə bilərdi. Bununla belə, alimlər bu izahın hələlik ehtimal olduğunu və sistemin mənşəyinin qəti şəkildə müəyyən edilmədiyini vurğulayırlar. “Napovavaenakolua  həqiqətən unikal mühitdir. Bu sistem astronomlara kainatın ilkin dövrlərində ilk nəhəng qalaktikaların və onların mərkəzindəki qara dəliklərin birbaşa qalaktikalararası qarşılıqlı təsirlər nəticəsində necə formalaşdığını öyrənmək üçün imkan yaradır”, – Onorato deyib.
Sistemə verilən Havay dilindəki Napovavaenakolua  adı “istiliyin parıltısında kainata enerjini yenidən bəxş edən, ölçüyəgəlməz gücə malik iki qaranlıq səma cismi” mənasını verir. Ad Havay dili və astronomiya qurumlarının əməkdaşlığı ilə həyata keçirilən “A Hua He Inoa” proqramı çərçivəsində seçilib.




mənbə: scitechdaily.com 

Təsdiqlənmiş hesab

Şərhlər

0 şərh

Hələ təsdiqlənmiş şərh yoxdur.