Son xəbərlər
KOSMOS

Mars planetinin vulkanik fəaliyyəti hələ də davam edə bilər

Mars planetinin vulkanik fəaliyyəti hələ də davam edə bilər
Mars atmosferində vulkanik ərazilər üzərində aşkar edilən hidrogen-xlorid qazının mövsümi artımı planetin dərinliklərində hələ də maqmanın mövcud ola biləcəyini göstərir. Yeni tədqiqat Marsın daxili istiliyini qoruyub saxladığına və yeraltı mühitdə həyat üçün əlverişli şəraitin mövcud ola biləcəyinə dair yeni ehtimallar irəli sürür.  Avropa Kosmik Agentliyinin (ESA) məlumatına görə, Mars atmosferində hidrogen-xlorid qazının miqdarı, adətən, planetin şimal yarımkürəsində qış aylarında ən yüksək səviyyəyə çatır, yayda isə əsasən azalır. Bu mövsümi dəyişikliklərin böyük hissəsi Marsda toz və su dövranı ilə əlaqələndirilir.  Lakin tədqiqatçılar Alba Mons vulkanının yamaclarında yerləşən vulkanik çatların üzərində bu qanunauyğunluqdan fərqli bir hal müşahidə ediblər. Belə ki, şimal yarımkürəsində yayın əvvəlində eyni ərazidə hidrogen-xlorid qazının lokal konsentrasiyasının təkrar artması qeydə alınıb. Bu isə qazın mənbəyinin yerin altında ola biləcəyi ehtimalını gündəmə gətirib. 

Aleksandr Troximovskinin rəhbərlik etdiyi beynəlxalq tədqiqat qrupu qazın bölgənin dərinliklərində yerləşən isti maqmadan ayrılaraq atmosferə çıxa biləcəyini ehtimal edir. Tədqiqatın nəticələri 4 noyabr 2026-cı ildə Science Advances elmi jurnalında dərc olunub. Araşdırmada Mars atmosferindən əldə edilən ölçmələr geoloji məlumatlarla birləşdirilərək planetdəki fəaliyyətsiz vulkanik sistemlərlə mümkün əlaqə araşdırılıb.
Yeni aşkar edilən çatlar vulkanik mənşə ehtimalını gücləndirir
ExoMars Trace Gas Orbiter (TGO) kosmik aparatı Mars atmosferində hidrogen-xlorid qazını ilk dəfə 2021-ci ildə qeydə alıb. Yer kürəsində bu qaz, adətən, maqmatik qazların səthə çıxdığı vulkanik dəliklərdən ayrılır. Bu səbəbdən onun Marsda da vulkanik mənşəli ola biləcəyi ehtimalı tədqiqatçıların diqqətini cəlb edib.  Alimlər TGO aparatının Atmosfer Kimyası Kompleksinə (Atmospheric Chemistry Suite – ACS) daxil olan infraqırmızı spektrometrlər vasitəsilə Alba Mons vulkanının üzərində qazın yüksək dərəcədə lokal konsentrasiyasını müəyyən ediblər. Bu hal qış şaxtalarının əriməsi və buzun birbaşa buxara çevrilməsi prosesindən dərhal sonra müşahidə olunub.

Polşa Elmlər Akademiyasının Kosmik Tədqiqatlar Mərkəzinin professoru, tədqiqatın həmmüəlliflərindən biri Daniel Mej bildirib ki, qazın yayıldığı ərazilərin coğrafi paylanmasını araşdırarkən onun arxasında vulkanik prosesin dayana biləcəyi dərhal diqqətini çəkib. Lakin bu ehtimalın elmi cəhətdən sübut edilməsi tələb olunurdu.  Alim qeyd edib ki, tədqiqatın böyük hissəsi Mars atmosferində baş verə biləcək bütün kimyəvi proseslərin araşdırılmasına həsr olunub. Hidrogen-xlorid qazının mövcudluğunu izah etmək üçün tədqiqatçılar ciddi, tənqidi və yaradıcı yanaşma nümayiş etdirməli olublar. Onun sözlərinə görə, əldə edilən məlumatlar mürəkkəb olsa da, elmi baxımdan olduqca zəngin nəticələr ortaya qoyub.  TGO aparatının CaSSIS kamerası vasitəsilə Alba Mons vulkanının daha detallı təsvirlərinin təhlili zamanı yüzlərlə metr uzunluğunda dar və yeni yaranmış çatlar aşkar edilib. Bu çatların ətrafında səthin rəngində dəyişikliklər də müşahidə olunub. Sözügedən geoloji xüsusiyyətlər atmosferdə qeydə alınan qaz göstəriciləri ilə yanaşı, vulkanik fəaliyyət ehtimalını qiymətləndirmək üçün əlavə sübutlar təqdim edib.
Tədqiqat qrupu hesab edir ki, yerin dərinliklərində yerləşən və hazırda fəaliyyətsiz vəziyyətdə olan maqma kamerası ərimiş süxurlardan ibarət yeraltı rezervuar kimi qazların mənbəyi ola bilər. Bu qazlar səthə doğru hərəkət edərək çatlar vasitəsilə atmosferə çıxa bilər.

Qış aylarında temperaturun mənfi 120 dərəcəyədək düşməsi nəticəsində buz həmin çatları bağlaya və qazların atmosferə çıxmasına mane ola bilər. Yayın əvvəlində buzun sublimasiyası, yəni maye mərhələsinə keçmədən birbaşa buxara çevrilməsi ilə çatlar yenidən açılır və qazların atmosferə yayılması mümkün olur.  Bu baxımdan, Marsdakı çatlar Yer kürəsində vulkanik qazların atmosferə çıxdığı fumarollara bənzər funksiyanı yerinə yetirə bilər. Qazların səthə sızması nəticəsində yaranan çöküntülər isə çatların ətrafında müşahidə edilən rəng dəyişikliklərini izah edə bilər.  Daniel Mej TGO aparatının bu araşdırmada mühüm rol oynadığını vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, kosmik aparat Mars atmosferində qazın mövcudluğunu təsdiqləyən əsas sübutu əldə edib. Alim bunu samanlıqda iynə axtarmağa bənzədib və aparatın orbit boyunca hərəkət edərək bütün Mars atmosferini müşahidə etdiyi halda, ehtimal ki, fasilələrlə baş verən mənbədən ayrılan cəmi bir neçə qaz molekulunu müəyyənləşdirməsini heyrətamiz adlandırıb.

Alimlər Marsdakı vulkanların hazırda nə dərəcədə aktiv olduğunu hələ də dəqiq müəyyən edə bilməyiblər. Günəş sisteminin ən böyük vulkanlarına malik olan bu planetdə orbital müşahidələr bəzi vulkanların son bir neçə milyon il ərzində aktiv ola biləcəyini göstərir.  Bundan başqa, seysmometrlər Marsda planetə xas seysmik təkanları – marszəlzələlərini qeydə alıblar. Həm orbital görüntülər, həm də seysmik müşahidələr Marsda vulkanik proseslərin müəyyən səviyyədə davam edə biləcəyi ehtimalını gücləndirir. Bununla belə, indiyədək planetdə yeni lava axınları və ya vulkan püskürmələri müşahidə edilməyib.  Daniel Mej tədqiqatın nəticələrinin Marsın daxili istiliyini qoruyub saxlamaq qabiliyyətinə malik olduğunu göstərdiyini bildirib. Onun fikrincə, bu istilik yaxın keçmişədək vulkanik fəaliyyəti dəstəkləmək üçün kifayət edib və belə fəaliyyət hazırda da davam edə bilər.  Avropa Kosmik Agentliyinin ExoMars Trace Gas Orbiter layihəsi üzrə elmi rəhbəri Kolin Uilson isə əldə olunan nəticələrin TGO missiyasının indiyədək ən böyük uğuruna çevrilə biləcəyini qeyd edib.

Beləliklə, yeni araşdırma Marsın geoloji baxımdan tamamilə fəaliyyətsiz planet olmaya biləcəyinə dair mühüm dəlillər təqdim edir. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, yeraltı maqmatik proseslərin və qaz emissiyalarının daha ətraflı öyrənilməsi planetin daxili quruluşu, istilik ehtiyatları və yeraltı mühitdə həyatın mövcudluğu ehtimalı barədə yeni məlumatlar əldə etməyə imkan verə bilər.






mənbə: scitechdaily.com 

Təsdiqlənmiş hesab

Şərhlər

0 şərh

Hələ təsdiqlənmiş şərh yoxdur.