Dəniz səviyyəsinin qalxması sürətlənir: Alimlər əsas səbəbi müəyyən edib

Alimlər tərəfindən aparılan genişmiqyaslı məlumatların yenidən təhlili göstərir ki, dünya üzrə dəniz səviyyəsinin qalxma sürəti getdikcə artır və bunun əsas səbəbi əvvəllər düşünüldüyü qədər sadə deyil.

Adətən buzlaqların əriməsi və buz örtüklərinin kiçilməsi dəniz səviyyəsinin yüksəlməsinin əsas səbəbi kimi qəbul edilir. Lakin yeni araşdırmalar göstərir ki, daha az görünən, amma daha güclü təsirə malik proses okeanların istiləşməsidir. Okean suyu istiləşdikcə genişlənir – bu proses “termal genişlənmə” adlanır. Nəticədə suyun həcmi artır və bu da dəniz səviyyəsinin yüksəlməsinə gətirib çıxarır.Tədqiqatçılar bildirirlər ki, məhz bu genişlənmə qlobal dəniz səviyyəsi artımının əsas səbəbidir.

“Uzun illər ərzində okean səviyyəsinin müşahidə olunan artımı ilə onun səbəblərinin hesablamaları arasında izah olunmayan fərq var idi,” – deyə ABŞ-ın Sent Tomas Universitetindən mexanika mühəndisi Con Abraham bildirib.

“Bu araşdırma göstərir ki, daha dəqiq cihazlar və təkmilləşdirilmiş analiz metodları ilə bu boşluq aradan qaldırıla bilər. İndi dəniz səviyyəsinin artımını daha yüksək etibarlılıqla izah edə bilirik.”Bu proses elmi olaraq qlobal orta dəniz səviyyəsi balansı (GMSL budget) adlanır və müxtəlif mənbələrdən gələn məlumatların uyğunluğunu yoxlamağa imkan verir.

Dəniz səviyyəsinin artım sürəti artır

Araşdırmaya görə, 1960-cı ildən bu yana dünya üzrə dəniz səviyyəsi orta hesabla ildə 2,06 mm artıb.Lakin son illərdə bu proses sürətlənib. 2005–2023-cü illər arasında artım sürəti ildə 3,94 mm-ə çatıb – bu isə təxminən iki dəfə artım deməkdir.

Əsas səbəblər

Tədqiqat nəticələrinə görə, dəniz səviyyəsinin artımına təsir edən amillər belə bölünür:

• Okeanların istiləşməsi və genişlənməsi – 43%
• Dağ buzlaqlarının əriməsi – 27%
• Qrenlandiya buz təbəqəsi – 15%
• Antarktika buz təbəqəsi – 12%
• Quru sularında dəyişikliklər – 3%

Məlumatların dəqiqləşdirilməsi

Alimlər bildirirlər ki, yeni peyk müşahidələri və Argo adlı okean ölçmə sistemləri sayəsində əvvəlki tədqiqatlardakı uyğunsuzluqlar azaldılıb və daha dəqiq nəticələr əldə olunub. Araşdırmada qeyd edilir ki, əvvəlki modellərdə istifadə olunan fərqli məlumat bazaları nəticələrdə ziddiyyətlər yaradırdı.

Gələcək üçün xəbərdarlıq

Alimlər xüsusilə sahilyanı bölgələrin ciddi risk altında olduğunu vurğulayırlar. Milyonlarla insanın yaşayış və iqtisadi fəaliyyəti təhlükə altına düşə bilər. Dəniz səviyyəsinin qalxması yalnız sahil bölgələrini deyil, qlobal ərzaq zəncirlərini, ticarəti və miqrasiya proseslərini də təsir edəcək.

Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, müəyyən dərəcədə təsir artıq qaçılmazdır, bu tendensiya yaxın onilliklərdə də davam edəcək. İstixana qazlarının azaldılması tez baş versə belə, okeanların istiləşməsi ən azı yarım əsr davam edə bilər. Lakin onun miqyası hələ də insan fəaliyyətindən asılıdır.

Alimlər hesab edirlər ki, emissiyaların azaldılması və iqlim dəyişikliyinin məhdudlaşdırılması dəniz səviyyəsinin yüksəlməsini yavaşıda bilər. Problemin tam miqyasını anlamaq isə gələcək risklərin idarə olunması üçün həlledicidir.

Araşdırma “Science Advances” jurnalında dərc olunub.

Mənbə:sciencealert.com