Marsın Cənub qütbünün altında gözlənilməz istilik anomaliyası aşkarlandı

Alimlər Marsın cənub yarımkürəsinin dərinliklərində Şimal yarımkürəsi ilə müqayisədə 200–400 dərəcə Selsi daha yüksək temperaturun olduğunu müəyyən ediblər. Tədqiqat planetin daxili quruluşu və keçmişdə həyat üçün əlverişli şəraitə malik olub-olmadığı barədə yeni məlumatlar ortaya qoyur.

Marsın səthindəki fərqlər uzun müddətdir alimlərə məlumdur. Planetin cənub yarımkürəsində nəhəng dağlar və dərin kraterlər yerləşdiyi halda, Şimal yarımkürəsinin böyük hissəsini daha alçaq və düzənlik ərazilər təşkil edir. Yeni araşdırma isə göstərir ki, bu fərq yalnız Marsın səthində deyil, planetin dərinliklərində də mövcuddur.

Kaliforniya Texnologiya İnstitutunun (Caltech) alimlərinin rəhbərlik etdiyi beynəlxalq tədqiqat qrupu Marsın cənub yarımkürəsinin daxilində temperaturun planetin şimal hissəsindən təxminən 200–400°C yüksək olduğunu müəyyən edib.

 Araşdırmanın nəticələri Nature jurnalında dərc olunub.

Tədqiqatın rəhbəri, Caltech məzunu Alexander Berne planetlərin daxili quruluşunu onların cazibə sahəsindəki çox kiçik dəyişikliklər əsasında müəyyənləşdirməyə imkan verən model hazırlayıb.

Alimlər bu modeli Marsa tətbiq etmək üçün müxtəlif kosmik missiyalardan toplanmış məlumatlardan istifadə ediblər. Tədqiqat zamanı Mars Global Surveyor, Mars Odyssey və Mars Reconnaissance Orbiter missiyalarının uzun illər ərzində topladığı məlumatlar araşdırılıb. Alimlər kosmik aparatların hərəkət sürətindəki olduqca kiçik dəyişiklikləri ölçərək Marsın cazibə sahəsini yenidən qurublar.

Bu məlumatlar planetin daxilində temperatur və maddənin paylanması haqqında məlumat əldə etməyə imkan verib.

Mars Günəş ətrafında tam dairəvi deyil, bir qədər elliptik orbit üzrə hərəkət edir. Bundan əlavə, planetin fırlanma oxu da müəyyən bucaq altında yerləşir. Nəticədə Günəşin Marsa göstərdiyi cazibə təsiri zaman keçdikcə dəyişir. Alimlər tidal tomoqrafiya adlanan üsuldan istifadə edərək bu dəyişiklikləri təhlil ediblər. Metod cazibə qüvvəsində zamanla baş verən dəyişiklikləri araşdıraraq planetin daxilindəki quruluş haqqında üçölçülü təsəvvür yaratmağa imkan verir. Alexander Berne bildirir ki, planetlərin daxilinin tamamilə simmetrik olduğu fərz edilir, lakin bunun həmişə belə olması vacib deyil. Daha çox cazibə məlumatı əldə edildikcə planetin daxili quruluşunun üçölçülü xüsusiyyətlərini daha dəqiq müəyyənləşdirmək mümkündür.

Araşdırmanın ən təəccüblü nəticəsi Marsın cənub yarımkürəsinin daxilində temperaturun yüzlərlə dərəcə daha yüksək olmasıdır. Alimlərin hesablamalarına görə, Marsın cənub hissəsinin daxili təbəqələri Şimal yarımkürəsi ilə müqayisədə 200–400°C daha isti ola bilər. Tədqiqat həmçinin bu bölgənin qismən ərimiş vəziyyətdə ola biləcəyinə işarə edir.  Bu kəşf Marsda əvvəllər müşahidə edilmiş bir sıra digər hadisələri də izah edə bilər. Məsələn, planetin cənub hissəsində dəmir tərkibli minerallarda aşkar edilmiş qeyri-adi maqnit izləri uzun müddətdir alimləri düşündürür. Cənub mantiyasındakı yüksək temperatur keçmişdə burada planetar maqnit sahəsinin yaranmasına və şimal ilə cənub arasında maqnit fərqlərinin formalaşmasına səbəb olmuş ola bilər.

Yeni nəticələr NASA-nın InSight missiyasının əvvəlki müşahidələri ilə də müəyyən qədər uyğun gəlir.

InSight missiyası Marsda yaranan seysmik dalğaların cənub bölgəsində daha sürətlə zəiflədiyini müəyyən etmişdi. Alimlər hesab edirlər ki, daha isti daxili mühit seysmik dalğaların daha tez zəifləməsinə səbəb ola bilər. Tədqiqatın həmmüəllifi, Caltech-də postdoktorant Amirhossein Bagheri bildirir ki, Marsın Şimal və Cənub yarımkürələri arasındakı bu fərq planetin keçmişində su ilə bağlı prosesləri anlamaq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onun sözlərinə görə, bu fərqlər Marsda su hövzələrinin yaranmasına və vaxtilə su saxlaya bilmiş böyük çökəkliklərin formalaşmasına təsir göstərmiş proseslər haqqında məlumat verə bilər.

Alimlər hələlik bu istilik anomaliyasının dəqiq səbəbini müəyyən edə bilməyiblər.

Tədqiqatçılar bir neçə mümkün izah üzərində dayanırlar:

• Nəhəng asteroid toqquşması nəticəsində böyük miqdarda istiliyin yaranması;

• Marsın cənub mantiyasında keçmişdə baş vermiş maddə dövranı və konveksiya prosesləri;

• Planetin dərinliklərində yerləşən qalın geoloji təbəqələrin istiliyin xaricə çıxmasına mane olması.

Hazırda bu ehtimallardan hansının əsas səbəb olduğu məlum deyil.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, Marsın daxili quruluşundakı bu istilik fərqi planetin milyardlarla il ərzində necə dəyişdiyini anlamaq üçün mühüm ipucu ola bilər.

Xüsusilə də Marsın keçmişdə daha isti, geoloji baxımdan daha aktiv və suyun mövcudluğu üçün daha əlverişli şəraitə malik olub-olmadığını müəyyənləşdirmək baxımından yeni nəticələr əhəmiyyətlidir.

Alimlərin fikrincə, planetin daxili quruluşunu daha yaxşı öyrənmək Marsın necə formalaşdığını, geoloji tarixinin hansı mərhələlərdən keçdiyini və keçmişdə həyat üçün uyğun şəraitin yaranıb-yaranmadığını anlamağa kömək edə bilər.

Beləliklə, Marsın səthinin altında aşkar edilən bu nəhəng istilik fərqi Qırmızı Planetin keçmişi ilə bağlı hələ cavabı olmayan suallara yeni istiqamət verə bilər.

mənbə: phys.org