NASA-nın “Perseverance” aparatı Marsın Jezero kraterində apardığı araşdırma zamanı Qırmızı planetdə indiyədək aşkarlanmayan korundum mineralının izlərini müəyyən edib. Yer üzündə bu mineral yaqut və sapfir kimi qiymətli daşların əsasını təşkil edir. NASA-nın “Perseverance” roveri 2025-ci ildə Marsın Jezero kraterində açıq rəngli süxurlardan bir neçəsini lazerlə analiz edərkən alimlərin gözləmədiyi nəticə ortaya çıxıb. Süxurların tərkibində korundum adlı mineralın olduğu müəyyən edilib. Bu, korundumun Marsda ilk dəfə aşkarlanmasıdır. Üstəlik, mineralın tərkibində xromun olması da müəyyən edilib. Yer üzündə xrom korunduma xarakterik qırmızı və çəhrayı rəng verərək onun yaquta çevrilməsinə səbəb olur.
Tədqiqatın nəticələri “Geophysical Research Letters” jurnalında dərc olunub.
Korundum alüminiumla zəngin, silisiumla isə kasıb mühitlərdə formalaşır. Onun yaranması üçün adətən yüksək temperatur və ya tektonik proseslər tələb olunur. Marsın keçmişdə vulkanik cəhətdən aktiv olduğu məlumdur və planetdə yüksək temperaturun təsir göstərdiyi proseslər də baş verib. Lakin bu dəfə əsas sual temperatur deyil, süxurların kimyəvi tərkibidir. “Perseverance”ın korundum aşkar etdiyi hər üç süxur əsasən plagioklaz mineralından ibarətdir. Plagioklazın tərkibində isə alüminium olduğundan korundumun formalaşması üçün lazım olan şəraitin yaranması o qədər də asan deyil.
Rover Marsın krater kənarında Hampden River, Coffee Cove və Smiths Harbour adlandırılan üç süxuru araşdırıb. Bu süxurlar hazırda yerləşdikləri yerdə əmələ gəlməyib. Onlar ana süxurdan qoparaq başqa əraziyə daşınmış ayrılmış süxur parçalarıdır. Buna görə də alimlər bu cür nümunələri Marsın daha geniş geoloji tarixini öyrənmək baxımından xüsusilə qiymətli hesab edirlər. “Perseverance” həmin süxurları 2025-ci ilin mart, aprel və iyul aylarında zamanla həll olunan lüminessensiya (TRL) spektroskopiyası ilə analiz edib. Bu üsulda lazer mineraldakı atomları həyəcanlandırır və onların əvvəlki vəziyyətinə qayıdarkən yaydığı işıq ölçülür. Alınan nəticələr hər üç süxurda xrom tərkibli korunduma xas siqnalların olduğunu göstərib.
Hələlik alimlər Marsın səthində böyük yaqut parçalarının tapıldığını demirlər. Aşkarlanan korundum süxurların daxilində yerləşən çox kiçik dənəciklər şəklindədir. Lakin onların verdiyi siqnallar Yer üzündəki yaqut və sapfir nümunələri ilə maraqlı oxşarlıq göstərib. Hər üç Mars süxurunda 692,7 və 694,1 nanometr dalğa uzunluqlarında iki əsas işıqlanma zirvəsi qeydə alınıb. Bu göstəricilər xrom atomlarının korundumun tərkibindəki alüminium atomlarının bir hissəsini əvəz etməsi zamanı yaranan siqnallara uyğundur. Yəni Marsda yaqutun əsasını təşkil edən minerala rast gəlinib, amma Marsda hazır yaqutların olduğu hələ sübut edilməyib.
Tədqiqatçılar mineralın yaranması ilə bağlı bir neçə ehtimal irəli sürüblər. Korundum maqmanın təsiri və ya süxurlarla yüksək temperaturlu mayelərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində yarana bilər.
Lakin alimlər daha çox Jezero kraterini əmələ gətirən nəhəng asteroid toqquşması ehtimalı üzərində dayanırlar. Milyardlarla il əvvəl baş vermiş bu nəhəng zərbə süxurları yüksək temperatur və təzyiqə məruz qoyaraq onların tərkibində korundumun yaranması üçün uyğun şərait yarada bilərdi.
Bu ehtimalı gücləndirən başqa amillər də var. Korundumun aşkar edildiyi süxurlar Jezero kraterinin kənarında yerləşir və onların yaxınlığında asteroid zərbəsi nəticəsində yaranmış brekçiya süxurları da müəyyən edilib. Bundan başqa, kraterdə keçmişdə hidrotermal fəaliyyətin baş verdiyini göstərən sübutlar var. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, isti mayelərin süxurlara təsiri də korundumun yaranmasında rol oynamış ola bilər.
Alimlər korundumun necə yarandığını dəqiq müəyyənləşdirmək üçün roverin tapdığı süxurların ilkin mənbəyini tapmağın vacib olduğunu bildirirlər. Daha yaxşı variant isə həmin ərazidən nümunə götürərək Yerə gətirmək olardı. Yer laboratoriyalarında bu nümunələr üzərində daha geniş və dəqiq analizlər aparmaq mümkündür.
Tədqiqatçılara görə, belə bir nümunənin Yerə gətirilməsi korundumun Marsda hansı şəraitdə yarandığını dəqiq müəyyənləşdirməyə və planetin geoloji keçmişini daha yaxşı anlamağa imkan verə bilər.
mənbə: www.sciencealert.com
Şərhlər
Hələ təsdiqlənmiş şərh yoxdur.
Şərh yazın
Şərh yazmaq üçün hesabınıza daxil olun və e-poçtunuzu təsdiqləyin.