NASA-nın Perseverance aparatı Marsda su tarixinin gözləniləndən daha mürəkkəb olduğunu üzə çıxarıb

Yeni araşdırma göstərir ki, Marsın Jezero kraterindəki sirli “Margin Unit” geoloji ərazisi qədim göllər, yeraltı sular və Marsın yeraltı qatlarından keçən isti mayelərlə bağlı olduqca mürəkkəb su tarixini qoruyub saxlayır.  NASA-nın Perseverance aparatı 2023-cü ilin sentyabrında Marsın Jezero kraterinin daxili kənarına çatanda alimlər burada çökmə süxurları ilə qarşılaşacaqlarını düşünürdülər. “Margin Unit” adlandırılan bu ərazi qədim gölün kənarında yerləşir və burada minlərlə il ərzində qum təbəqələrinin toplanmış ola biləcəyi ehtimal edilirdi.  Yer kürəsində gil və lil kimi materiallardan əmələ gələn çökmə süxurlar qədim mikrob həyatının izlərini xüsusilə yaxşı qoruyub saxlaya bilir. Alimləri həmçinin Marsın orbitindəki aparatların yuxarıdan aşkar etdiyi güclü karbonat izləri maraqlandırırdı. Yer kürəsində karbonat mineralları çox vaxt dayaz göllərdə və okeanlarda, o cümlədən həyat üçün əlverişli ola bilən mühitlərdə yaranır. Lakin Perseverance gözlənilənin əksinə, maqmatik süxurlarla qarşılaşıb.

Maqmatik süxurlar yerin dərinliklərində maqmadan və ya səthdə vulkanik fəaliyyət nəticəsində əmələ gələ bilər. Bu süxurlardakı kristallar formalaşdıqları şərait barədə məlumatları qoruduğundan, qədim geoloji proseslərin olduqca ətraflı izlərini saxlaya bilirlər.  Jezero kraterində bu süxurlar Marsın erkən dövründə suyun fəaliyyəti barədə gözlənilmədən zəngin məlumat verib. Tədqiqatçılar süxurların su ilə ən azı üç ayrı mərhələdə qarşılıqlı təsirdə olduğuna dair sübutlar aşkar ediblər. Hər bir mərhələ süxurların kimyəvi tərkibini və fiziki görünüşünü fərqli şəkildə dəyişdirib.

Tədqiqatın nəticələri Communications Earth & Environment jurnalında dərc olunub.

Sübutların böyük hissəsi Perseverance aparatının dirəyinin yuxarı hissəsində yerləşən SuperCam cihazı vasitəsilə əldə edilib. SuperCam Mars süxurlarından əks olunan işığı təhlil etməklə alimlərə mineralları müəyyənləşdirməyə imkan verir.

Tədqiqatçılar maraqlı bir hədəf seçdikdə SuperCam 6,5 metrədək məsafədən həmin süxura lazer şüası göndərə bilir. Lazer qısa müddət ərzində süxurun kiçik bir hissəsini plazmaya çevirir. Alimlər həmin plazmanın spektrini təhlil etməklə süxurun kimyəvi tərkibini müəyyən edə bilirlər.  Perseverance bu üsuldan istifadə etməklə “Margin Unit” ərazisində 185-dən çox əsas süxur hədəfini araşdırıb. “Margin Unit”ə çatmazdan əvvəl əsas fərziyyə – orbital müşahidələrə əsasən – orbitdən müşahidə edilən karbonatların Jezero kraterində mövcud olmuş göllə qarşılıqlı təsir nəticəsində əmələ gəlməsi idi”, – Purdue Universitetinin tədqiqatçısı və araşdırmanın aparıcı müəllifi Kendis Bedford bildirib.

“İndi isə bilirik ki, bu ərazi sulu sistemlər üçün bir növ kəsişmə nöqtəsinə çevrilib. ‘Margin Unit’dən əldə olunan nəticələr mühümdür, çünki Jezero krateri Marsda karbonatların ən geniş yayıldığı ərazilərdən birinin daxilində yerləşir. Buna görə burada öyrəndiklərimiz yalnız bu kraterlə məhdudlaşmır”, – alim qeyd edib.

Perseverance “Margin Unit” ərazisini təxminən 265 metr yüksəklik fərqi boyunca araşdırıb. Daha yüksək ərazilərdə aparat olivin mineralını ehtiva edən iri kristallı, kobud quruluşlu süxurlara rast gəlib. Bu süxurlarda su ilə əvvəlki təmasın çox az izləri müşahidə olunub. Olivin maqnezium və dəmir ehtiva edir. Tədqiqatçılar nəticəyə gəliblər ki, “Margin Unit”in bu hissəsi yerin dərinliklərində yerləşən maqma kütləsindən formalaşıb. Maqma yavaş-yavaş soyuduğu üçün mineral dənəciklərinin nisbətən iri ölçüdə böyüməsi üçün kifayət qədər vaxt olub. Sonradan üst təbəqələrin eroziyaya uğraması nəticəsində bu süxurlar səthə çıxıb. Daha aşağıda, qədim göl yatağına yaxın ərazidə isə süxurlar tamamilə fərqli görünür. Burada olivin dənəcikləri parçalanıb və onların arasında silisium müşahidə olunub. Bu isə suyun ilkin süxuru dəyişdirdiyini göstərir.  Karbonat və silisium qədim həyat izlərinin axtarışı baxımından xüsusilə maraqlıdır. Yer kürəsində su ilə olivinin qarşılıqlı reaksiyası nəticəsində bəzi mikroorqanizmlərin enerji mənbəyi kimi istifadə edə bildiyi hidrogen yarana bilər. Bu reaksiyalar həmçinin mikroorqanizmlərin buraxdığı izləri qoruyub saxlaya bilən karbonat və silisium minerallarının əmələ gəlməsinə səbəb ola bilər.

Tədqiqatçılar “Margin Unit”də suyun yaratdığı dəyişikliklərin ardıcıllığını müəyyənləşdirə bilirlər. Lakin hər bir mərhələnin dəqiq nə vaxt baş verdiyini hələ müəyyən etmək mümkün deyil.

İlk mərhələdə karbon qazı ilə zəngin yeraltı su iştirak edib. Bu su olivinlə reaksiyaya girərək ərazinin aşağı hissələrində əsas süxurların çatlarında karbonat əmələ gətirib. Eroziya tədricən ətrafdakı daha yumşaq süxurları aşındırdıqca, karbonatla dolmuş daha sərt çatlar qorunub və bu gün Perseverance tərəfindən müşahidə edilən yüksəkliklər şəklində qalıb. İkinci su mərhələsi vaxtilə Jezero kraterini dolduran göllə əlaqəli ola bilər.

“‘Margin Unit’ süxurlarının bəzilərində silisium da var. Olivinin karbonata çevrilməsi zamanı silisium geridə qala bilər və biz su xəttindən aşağıda yerləşmiş süxurlarda bu silisiumdan daha çox müşahidə edirik”, – Havay Universitetinin planetoloqu və tədqiqatın həmmüəllifi Eleni Ravanis bildirib.

Üçüncü və daha sonrakı mərhələdə “Margin Unit”in şərq hissəsindəki bir ərazidə mineral damarlar əmələ gəlib. Bu damarların qalınlığı təxminən 25 santimetrdir və onların tərkibində kalsium-sulfat və flüorit də daxil olmaqla müxtəlif minerallar var.  Flüorit xüsusilə mühüm ipucu hesab olunur. Yer kürəsində bu mineral adətən isti suyun vulkanik süxurların içindən keçməsi zamanı əmələ gəlir.  Bu səbəbdən flüoritin mövcudluğu göstərir ki, əvvəlki yeraltı su və göllə əlaqəli proseslər süxurları dəyişdirdikdən sonra Jezero kraterinin bu hissəsindən isti yeraltı su keçib. Bütün müşahidələr birlikdə göstərir ki, “Margin Unit” zaman ərzində yalnız bir qədim göl hadisəsinin deyil, bir neçə fərqli su sisteminin təsirinə məruz qalıb.

mənbə: scitechdaily.com