NASA Swift kosmik teleskopunu yenidən işə salıb – aparat Yerə doğru yavaş-yavaş enir

NASA-nın Neil Gehrels Swift Observatory kosmik teleskopu aylarla davam edən qənaət rejimindən sonra yenidən kainatı müşahidə etməyə başlayıb. Lakin teleskopun orbitinin hündürlüyü azalmaqda davam edir və onu daha yüksək orbitə qaldırmaq üçün nəzərdə tutulan missiya artıq əvvəlki plan üzrə həyata keçirilməyəcək. Avqustun 26-da Swift-in iki əsas elmi cihazı – Ultrabənövşəyi/Optik Teleskopu və Rentgen Teleskopu yenidən işə salınıb. Bu cihazlar fevral ayında atmosfer müqavimətini azaltmaq və teleskopun orbitdə qalma müddətini mümkün qədər uzatmaq məqsədilə söndürülmüşdü. Teleskopun üçüncü əsas cihazı olan Burst Alert Telescope isə apreldən etibarən fəaliyyətsizdir. NASA bildirir ki, komanda yaxın həftələr ərzində onu da yenidən məlumat toplama rejiminə qaytarmağa çalışır.

Swift 21 ildən çoxdur NASA-nın kosmosu araşdıran ən çevik rəsədxanalarından biri kimi fəaliyyət göstərir. Onun cihazları müxtəlif növ elektromaqnit şüalanmanı müşahidə edə və səmada qəfil baş verən hadisələrə sürətlə yönələ bilir. Teleskop qısamüddətli kosmik partlayış aşkar etdikdə Yer və kosmosdakı digər rəsədxanalara xəbərdarlıq göndərir. Bunun sayəsində astronomlar hadisə yoxa çıxmazdan əvvəl onu müxtəlif dalğa uzunluqlarında araşdırmağa imkan tapırlar. Bu xüsusiyyət Swift-i qısa müddətdə zəifləyən və əvvəlcədən proqnozlaşdırılması çətin olan kosmik hadisələrin öyrənilməsində xüsusilə faydalı edib.

Teleskop niyə Yerə doğru enir?

Swift-in əsas problemi onun elmi imkanları deyil, orbitidir. Aşağı Yer orbitində kosmos tamamilə boş deyil. Atmosferin çox seyrək hissələri bu yüksəkliklərə qədər uzanır. Kosmik aparat bu qazın içindən hərəkət edərkən atmosfer müqaviməti ilə qarşılaşır. Bu müqavimət zamanla orbital enerjini azaldır və aparatın hündürlüyünün tədricən aşağı düşməsinə səbəb olur. Bir çox peyk bu itkini mühərriklərindən istifadə etməklə kompensasiya edə bilir. Lakin Swift-in orbitini yüksəltmək üçün kifayət qədər güclü hərəkətverici sistemi yoxdur. Buna görə də teleskop öz orbitinin uzunmüddətli azalmasını dayandıra bilmir. Son dövrdə Günəş aktivliyinin artması vəziyyəti daha da çətinləşdirib. Güclü Günəş aktivliyi Yer atmosferinin yuxarı təbəqələrini qızdıraraq genişləndirir. Nəticədə həmin yüksəkliklərdə atmosfer daha sıx olur və peyklərə təsir edən müqavimət artır. Bu səbəbdən Swift gözləniləndən daha sürətlə aşağı enməyə başlayıb.

NASA 2025-ci ilin sentyabrında Katalyst Space şirkəti ilə qeyri-adi bir missiya üçün müqavilə bağlamışdı. Plan başqa bir kosmik aparatın Swift-ə yaxınlaşaraq onu tutması və daha yüksək orbitə qaldırması idi. Katalyst bir il ərzində bu məqsəd üçün LINK adlı kosmik aparatı hazırlamalı, sınaqdan keçirməli və orbitə çıxarmalı idi. LINK iyul ayında Northrop Grumman şirkətinin Pegasus raketi ilə buraxılıb. Lakin həmin ay kosmik aparatın kosmosdakı istiqamətini idarə etməsi ilə bağlı problemlər yaranıb. Nəticədə NASA və Katalyst avqustun 19-da açıqlayıblar ki, LINK artıq Swift-i tutaraq onun orbitini yüksəltməyə cəhd etməyəcək. Bununla belə, missiya tamamilə dayandırılmayıb. Katalyst Swift-ə yaxınlaşmağı və onun ətrafında müxtəlif manevrlər həyata keçirməyi planlaşdırır. Bu əməliyyatlar gələcəkdə orbitdəki peyklərə yaxınlaşmaq, onları yoxlamaq, təmir etmək və yanacaqla təmin etmək kimi xidmətlər üçün istifadə oluna biləcək texnologiyaların sınağına yönələcək.

Orbitin əvvəlki kimi sürətlə aşağı düşməsinin qarşısını almaq üçün NASA teleskopu xüsusi aşağı atmosfer müqavimətli rejimə keçirmişdi. NASA-nın əvvəlki hesablamalarına görə, bu rejim Swift-in 300 kilometrdən yuxarı hündürlükdə qalma müddətini oktyabr ayına qədər uzada bilərdi. 300 kilometr mühüm hədd hesab olunur. Teleskop bu hündürlükdən aşağı düşdükcə onun fəaliyyətini davam etdirmək çətinləşir. Eyni zamanda atmosfer müqaviməti artır və enmə prosesi daha da sürətlənir. Lakin elmi müşahidələrin yenidən başlaması ilə Swift artıq ən sərt enerji və atmosfer müqavimətinə qənaət rejimində işləməyəcək.

NASA teleskopun 300 kilometrlik həddə yaxın bir-iki ay ərzində çatacağını gözləyir. Beləliklə, Swift-in orbitdə qalan vaxtı məhdudlaşsa da, 21 ildən artıqdır davam edən elmi missiya hələ başa çatmayıb. Teleskop hazırda ona qalan zaman və orbital hündürlükdən istifadə edərək kainatdakı ən maraqlı və qısamüddətli hadisələri müşahidə etməyə davam edir.

mənbə:  scitechdaily.com