Neptundan kənarda gözləniləndən daha az kiçik səma cismi aşkar edilib

“Hubble” və “Ceyms Uebb” teleskopları Neptunun orbitindən kənarda 27 yeni kiçik buzlu obyekt müəyyənləşdirib

Astronomlar Günəş sisteminin Neptundan kənarda yerləşən ən uzaq bölgələrindən birində gözləniləndən daha az sayda kiçik buzlu səma cismi aşkar ediblər. NASA-nın “Hubble” və “Ceyms Uebb” kosmik teleskoplarının birgə müşahidələri nəticəsində 27 transneptun obyekti (TNO) müəyyən edilib. Onların arasında indiyədək birbaşa müşahidə olunan ən kiçik və ən zəif obyektlərdən bəziləri də var.

Transneptun obyektləri Neptunun orbitindən kənarda Günəş ətrafında hərəkət edən kiçik və əsasən buzlu səma cisimləridir. Onlar planetlərin formalaşmasından sonra geridə qalan materialın bir hissəsi hesab olunur. Bu obyektlərin xüsusilə kiçik nümayəndələrinin öyrənilməsi Günəş sisteminin ilkin mərhələlərində planetlərin necə formalaşdığını və həmin prosesdən hansı materialların geridə qaldığını anlamağa imkan verir. Yeni müşahidələr bəzi planet formalaşması modellərinin proqnozlaşdırdığından daha az kiçik TNO olduğunu göstərib. Bununla yanaşı, onların səth rəngləri bu cisimlərin milyardlarla il ərzində toqquşmalara məruz qalsalar da, yaranma dövründən qalan bəzi xüsusiyyətləri qoruyub saxlaya bildiyini göstərir.

Neptundan kənarda cəmi 5 kilometr ölçüsündə obyekt

TNO-ların əksəriyyəti adi gözlə görünən səma cisimlərindən 100 milyondan dəfələrlə daha zəif işıq saçır. Yeni aşkar edilən obyektlərdən biri o qədər zəif olub ki, onun müşahidəsi Yerdən Ayın üzərindəki kiçik bir atəşböcəyi dəstəsini görməyə bənzədilib. Müşahidə olunan ən kiçik obyektin diametri təxminən 5 kilometr olub. Bu ölçü ən həssas yerüstü teleskopların aşkar edə bildiyi ölçüdən təxminən beş dəfə kiçikdir.

Tədqiqat zamanı “Hubble” və “Ceyms Uebb” teleskopları eyni səma sahəsini müşahidə edib. “Hubble” görünən işıq diapazonunda, “Ceyms Uebb” isə infraqırmızı diapazonda məlumat toplayıb.

İki teleskopdan əldə olunan məlumatların birləşdirilməsi alimlərə obyektlərin orbitlərini müəyyənləşdirməyə, ölçülərini təxmin etməyə və səthlərinin tərkibi barədə məlumat verə biləcək rəng xüsusiyyətlərini öyrənməyə imkan verib.

Araşdırmanın nəticələri The Astronomical Journal jurnalında dərc olunan iki ayrı, lakin bir-birini tamamlayan elmi məqalədə təqdim edilib. Tədqiqatlara Kanadadakı Viktoriya Universitetinin doktorantları rəhbərlik edib.

İşlər Kanada Milli Tədqiqat Şurası və Arizonadakı Şimali Arizona Universitetinin alimlərinin iştirakı ilə həyata keçirilib. Transneptun obyektləri Günəş sisteminin planetlərin formalaşmasının ilk mərhələlərindən qalan izləri qoruyub saxlayan nadir səma cisimlərindəndir. Günəş sisteminin ilkin dövründə Günəş ətrafında dövr edən toz və xırda hissəciklər tədricən birləşərək planetesimallar adlanan daha böyük bərk cisimləri formalaşdırıb. Onlardan bəzilərinin ölçüsü şəhərlərlə müqayisə ediləcək qədər böyük olub. Bu ilkin quruluş elementləri sonradan birləşərək planetlərin yaranmasına səbəb olub.

Lakin Neptunun orbitindən kənarda bu proses tam başa çatmayıb və nəticədə çoxsaylı buzlu planetesimallar və digər kiçik cisimlər bu bölgədə qalıb.

Tədqiqat çərçivəsində fərqli formalaşma və orbital tarixə malik iki TNO qrupu araşdırılıb. “Dinamik cəhətdən soyuq” adlandırılan TNO-lar əsasən planetlərin orbitlərinin yerləşdiyi müstəviyə yaxın, nisbətən dairəvi orbitlərdə hərəkət edir. “Dinamik cəhətdən isti” TNO-ların isə Uran və Neptunun indiki mövqeləri arasında formalaşdığı, daha sonra Günəş sisteminin ilkin tarixində nəhəng planetlərin hərəkəti nəticəsində xarici bölgələrə itələndiyi düşünülür.

Hazırda bu obyektlər daha uzunsov orbitlər üzrə hərəkət edir və planetlərin orbit müstəvisindən həm yuxarı, həm də aşağı keçirlər. Burada “isti” və “soyuq” ifadələri obyektlərin temperaturuna deyil, onların orbital xüsusiyyətlərinə aiddir.

“Ceyms Uebb” teleskopunun ölçmələri göstərib ki, hər iki qrupda obyektlərin ölçülərinin paylanması bir-birinə bənzəyir. Yəni kiçik və böyük cisimlərin bir-birinə nisbəti hər iki qrupda oxşar xüsusiyyət daşıyır. Viktoriya Universitetinin doktorantı və ölçü paylanması ilə bağlı araşdırmanın rəhbəri Mariel Eduardo bildirib ki, müxtəlif bölgələrdə formalaşmalarına baxmayaraq, hər iki TNO qrupunda planetesimalların oxşar ölçü paylanmasına malik olması maraqlı nəticədir. Onun sözlərinə görə, bu, planetesimalların formalaşması prosesinin ilkin Günəş sistemindəki disk şəraitindən, o cümlədən mühitin daha isti və ya soyuq, daha sıx və ya daha seyrək olmasından nisbətən az asılı ola biləcəyini göstərir.

Kiçik TNO-lar böyük “qohumlarının” xüsusiyyətlərini qoruyub

Tədqiqatın digər istiqamətində obyektlərin rəng xüsusiyyətləri araşdırılıb. Bu ölçmələr alimlərə həmin cisimlərin formalaşdıqdan sonra nələr yaşadığını anlamağa kömək edib. Astronomlar kiçik TNO-ların hər iki qrupunda təkrarlanan toqquşmaların səth quruluşunu dəyişdirmiş ola biləcəyini düşünürdülər. Belə bir halda onların səth rənglərinin daha böyük obyektlərin rənglərindən fərqlənəcəyi gözlənilirdi. Lakin müşahidələr bunun əksini göstərib. Kiçik TNO-ların rəng xüsusiyyətləri daha böyük obyektlərdə müşahidə olunan əlaqələrlə uyğunluq təşkil edib.

Şimali Arizona Universitetinin doktorantı və rəng və tərkib üzrə araşdırmanın rəhbəri Anastasiya Morqan bildirib ki, obyektlərin parçalanmasına səbəb olan toqquşmaların onların səth tərkibini dəyişdirəcəyi və nəticədə kiçik TNO-ların daha böyük analoqlarından fərqli rəngə malik olacağı gözlənilə bilərdi.

Onun sözlərinə görə, ən kiçik obyektlərin belə onların necə formalaşdığını əks etdirən xüsusiyyətləri müəyyən dərəcədə qoruyub saxlaması diqqətçəkən nəticədir.  Bu xüsusiyyətlərin orbitləri əhəmiyyətli dərəcədə dəyişmiş obyektlərdə də qorunduğu müəyyənləşib. Şimali Arizona Universitetinin tədqiqatçısı Devid Trillinq bildirib ki, dinamik cəhətdən “isti” TNO-lar orbitləri zamanla əhəmiyyətli dərəcədə dəyişsə də, yarandıqları bölgə ilə bağlı müəyyən izləri qoruyub saxlayırlar.

Alimlərin fikrincə, hər iki TNO qrupunun səthlərində onların formalaşma dövrü ilə əlaqəli rəng xüsusiyyətlərinin qalması toqquşmaların səth tərkibini gözlənildiyi qədər dəyişdirmədiyini göstərə bilər. 

Yeni müşahidələr Günəş sisteminin Neptundan kənarda yerləşən uzaq bölgəsinin planetlərin və planetesimalların formalaşma tarixini öyrənmək üçün mühüm məlumatlar saxladığını göstərir.

mənbə: scitechdaily.com