Ölmüş ulduzun qalıqlarından yeni planet yarana bilər

NASA-nın “Hubble” kosmik teleskopunun arxiv məlumatlarını yenidən araşdıran astronomlar ağ cırtdan ətrafında ikinci nəsil planetin mövcud ola biləcəyinə dair dəlillər aşkarlayıblar. Alimlərin fikrincə, ulduzun həyatının son mərhələsində kosmosa atdığı maddələrdən yaranmış bu planet Yupiter ölçüsündə ola bilər.

Nature Astronomy jurnalında oktyabrın 5-də dərc olunan tədqiqat onilliklərdir cavabı axtarılan astronomik suala yeni yanaşma təqdim edir. 

Araşdırmanın mərkəzində HS 0209+0832 adlı ağ cırtdan və onun ətrafında mümkün planet sistemi dayanır.  Ağ cırtdan nüvə yanacağını tükəndirmiş, xarici qaz və toz qatlarını kosmosa atmış, nisbətən az kütləli ulduzun geridə qalan nüvəsidir. İkinci nəsil planetlər isə Yer kimi ulduzun yaranması zamanı mövcud olan maddələrdən deyil, ulduzun sonrakı təkamül mərhələsində kosmosa atdığı materiallardan formalaşır.  Böyük Britaniyanın Uorvik Universitetinin doktorantı, tədqiqatın aparıcı müəllifi astronom Ceymi Uilyams bildirib ki, ulduzun ağ cırtdana çevrilməsi onun planet sisteminin tarixinin sonu olmaya bilər. Əksinə, bu mərhələ yeni planetlərin yaranması ilə davam edən daha uzun bir prosesin başlanğıcı ola bilər.  Günəş sistemindəki Yer və digər planetlər birinci nəsil planetlər hesab olunur. Onlar Günəş yaranarkən ətrafda qalan maddələrdən formalaşıblar.

Hubble-ın köhnə məlumatlarında qeyri-adi kimyəvi iz aşkarlanıb

Kəşfin əsasını iyirmi ildən çox əvvəl toplanmış müşahidə məlumatlarında gizlənən qeyri-adi kimyəvi iz təşkil edir. “Hubble” 1999-cu ildə HS 0209+0832 sistemini müşahidə edərkən alimlər spektrdə təxminən 100 kimyəvi xüsusiyyəti müəyyənləşdirə bilməmişdilər. İllər sonra Uilyams həmin arxiv məlumatlarını yenidən araşdırıb və onları yenilənmiş kimyəvi məlumat bazası ilə müqayisə edib. Nəticədə naməlum xüsusiyyətlərin bir çoxunun niobium elementinə aid olduğu müəyyənləşdirilib.

Niobium Yer üzündə də mövcuddur və zərgərlik məmulatlarında, eləcə də tibbi görüntüləmə avadanlıqlarında istifadə olunur. Lakin HS 0209+0832 ətrafında bu elementin qeyri-adi dərəcədə yüksək miqdarda aşkarlanması onun fərqli mənşəyə malik ola biləcəyini göstərir.  Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, niobium ulduzun ilkin yaranma mərhələsindən qalan maddələrlə deyil, onun həyatının son mərhələsində kosmosa atılan materiallarla əlaqəli ola bilər.

Viskonsin-Medison Universitetinin nəzəri astrofiziki və tədqiqat qrupunun üzvü Nikolas Stounun sözlərinə görə, niobium kimi dəmirdən ağır elementlər ulduzların nüvəsində adi termonüvə birləşməsi prosesləri ilə yaranmır. Bu elementlərin sintezi ulduzların həyatının son mərhələsində qısa müddət ərzində meydana gələn xüsusi şəraitdə mümkündür. Alimin fikrincə, niobiumun aşkarlanması ulduzun son mərhələdə keçirdiyi proseslərə və onun daxili maddələrinin kosmosa atılmasına işarə edir.

Tədqiqatçılar ehtimal edirlər ki, ulduz kimyəvi cəhətdən zəngin maddələri kosmosa atdıqdan sonra həmin materialın bir hissəsi toplanaraq qaz nəhəngi planet formalaşdırıb. Maddənin böyük hissəsi zamanla kosmosa dağılıb, lakin ehtimal olunan planet hələ də sistemdə mövcud ola bilər.  Tədqiqatın həmmüəllifi, Uorvik Universitetinin astronomu Boris Qensike niobiumun aşkarlanmasının komanda üçün gözlənilməz olduğunu bildirib. Onun sözlərinə görə, bu element əvvəllər araşdırılmış digər ağ cırtdanlarda qeydə alınmamışdı. Niobiumun mövcudluğu təsdiqləndikdən sonra müşahidələrdəki bir çox detalı izah etmək mümkün olub.

NASA-nın artıq fəaliyyətini dayandırmış FUSE — Uzaq Ultrabənövşəyi Spektroskopik Tədqiqatçı missiyasının məlumatları da bu ehtimalı dəstəkləyib. Həmin müşahidələrdə də HS 0209+0832 sistemində niobiumun güclü izləri qeydə alınıb.

NASA-nın TESS ekzoplanet axtarışı peyki isə əlavə ipucu təqdim edib. TESS ağ cırtdanı dörd ay ərzində müşahidə edib və onun parlaqlığında təkrarlanan dəyişikliklər aşkarlayıb. Bu dəyişikliklər ulduzun ətrafında planetin dövr edə biləcəyini göstərir. Hesablamalara görə, mümkün planet ulduzdan təxminən 6 milyon kilometr məsafədə yerləşə bilər. Bu məsafə Merkuri ilə Günəş arasındakı məsafədən xeyli azdır.

Alimlər ehtimal olunan planetin Yupiter ölçüsündə qaz nəhəngi olduğunu düşünürlər. Bununla belə, planet öz atmosferini sürətlə itirə bilər. Ağ cırtdan nisbətən yaxın zamanda yarandığı üçün hələ də çox istidir. Tədqiqatçıların fikrincə, ulduzun güclü şüalanması yaxınlıqdakı planetin atmosferindən maddələri qopara bilər. Kosmosa yayılan qaz planetin arxasında komet quyruğuna bənzər iz yarada və zamanla ağ cırtdanın ətrafında disk formalaşdıra bilər. Bu maddənin bir hissəsi sonradan ulduzun səthinə düşə bilər. Alimlər Hubble teleskopunun ağ cırtdanı araşdırarkən niobium izlərini aşkarlamasını məhz bu proseslə izah etməyin mümkün olduğunu düşünürlər.  Atmosfer itkisinə baxmayaraq, Uilyams ehtimal olunan planetin uzun müddət mövcud qala biləcəyini bildirib. Onun sözlərinə görə, planet həqiqətən mövcuddursa, ağ cırtdan zamanla soyuduqdan sonra sistem daha sabit vəziyyətə keçə bilər. Uilyams planetin milyonlarla il ərzində ulduzun ətrafında sabit, yaşayış üçün əlverişli temperatur şəraitinin mümkün olduğu zonada qala biləcəyini ehtimal edir.

Lakin bu, planetdə həyatın mövcud olduğu və ya onun hazırda yaşayış üçün əlverişli olduğu anlamına gəlmir.

Alimlər ikinci nəsil planetlərin axtarışını davam etdirəcəklər

HS 0209+0832 sistemi ilə bağlı hələ çoxlu sual açıq qalır. Astronomlar ikinci nəsil planetlərin necə yarandığını, onların kainatda geniş yayıldığını, yoxsa nadir hadisə olduğunu və “ölü” ulduzların ətrafında dövr edərkən necə dəyişdiyini müəyyənləşdirməyə çalışırlar. Uilyams yaxın illərdə Hubble teleskopunun imkanlarından istifadə edərək bu istiqamətdə müşahidələri davam etdirməyi planlaşdırır. Məqsəd mümkün ikinci nəsil planetlər haqqında daha aydın təsəvvür yaratmaq üçün kifayət qədər məlumat toplamaqdır. 

Hazırda HS 0209+0832 ətrafında ikinci nəsil planetin mövcudluğu təsdiqlənmiş fakt deyil. Bununla belə, kimyəvi müşahidələr və parlaqlıq dəyişiklikləri bu ehtimalı araşdırmaq üçün əsas yaradır.

mənbə: scitechdaily.com