Qara dəliklərin küləkləri astronomların düşündüyündən 100 dəfə daha güclü ola bilər

Astronomlar əvvəllər superkütləli qara dəliklərin yaratdığı küləklərin əsasən onların yerləşdiyi qalaktikalarla məhdudlaşdığını düşünürdülər. Lakin yeni araşdırma bu güclü axınların enerjisinin ətrafdakı qalaktikalara da çata bildiyini göstərib. Yeni müşahidələrə görə, superkütləli qara dəlikdən yayılan küləklər onun yerləşdiyi qalaktikadan çox uzaqlara, təxminən 300 min işıq ili məsafəyədək yayıla bilər. Bu prosesin daşıdığı enerji isə əvvəlki hesablamalardan təxminən 100 dəfə çoxdur. Nəticələr qara dəlik küləklərinin yalnız öz qalaktikalarına təsir göstərdiyi barədə təsəvvürləri dəyişə bilər. 

Tohoku Universitetinin Fənlərarası Elmlər üzrə Frontier İnstitutunun (FRIS) dosenti Satoshi Yamada bildirib ki, qara dəliklər əsasən maddəni özünə cəlb etməsi ilə tanınır, lakin onlar eyni zamanda güclü küləklər şəklində qaz da xaric edirlər.

“Bu küləklərin qalaktikanın daxilində məhdudlaşdığı düşünülürdü. Lakin araşdırmamız onların gücünün əvvəlkindən daha böyük olduğunu göstərdi”, — alim qeyd edib. 

Yamada və Kanazava Universiteti, Tokio Metropolitan Universiteti və digər elmi müəssisələrdən olan həmkarları XRISM rentgen astronomiyası peykindən istifadə etməklə H1821+643 kvazarını araşdırıblar.  Əjdaha bürcündə, Yerdən təxminən 3,4 milyard işıq ili məsafədə yerləşən bu kvazar superkütləli qara dəliyin aktiv şəkildə qaz udması nəticəsində yaranan son dərəcə parlaq kosmik obyektdir.  Sürətlə böyüyən qara dəlik qalaktikalar çoxluğunun mərkəzində yerləşir və ətrafındakı rentgen şüaları yayan isti qazı hərəkətə gətirir. Tədqiqatçılar həmin qazın necə hərəkət etdiyini müəyyənləşdirmək üçün dəmir ionlarının yaratdığı emissiya xətlərini təhlil ediblər.

XRISM-in yüksək dəqiqlikli ölçmələri göstərib ki, qara dəliyin ətrafındakı yüksək temperaturlu qaz sabit vəziyyətdə deyil. Əksinə, güclü turbulentlik qazı geniş bir əraziyə yayır və bu axın qara dəliyin yerləşdiyi qalaktikanın hüdudlarını aşaraq təxminən 300 min işıq ili məsafəyə qədər çatır.

Bu turbulentliyin daşıdığı enerji əvvəlki hesablamalardan təxminən 100 dəfə çox olub. Tədqiqatçılar bu enerji miqdarının ulduzların həyatlarının sonunda partlaması nəticəsində yaranan bir neçə milyard supernova partlayışının enerjisinə bərabər olduğunu bildirirlər. “İlk dəfə göstərdik ki, qara dəliklər heyrətamiz gücə malik şok dalğası vasitəsilə daha geniş kosmik mühitə təsir göstərə bilir”, — Yamada vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, qara dəliklər qaz axınlarının və kosmosdakı maddə hərəkətinin əsas hərəkətverici qüvvələrindən biridir. Onlar böyük miqdarda enerjini kosmosun müxtəlif bölgələrinə daşıyırlar.

Gələcək müşahidələrin qara dəliklərin daha geniş ətraf mühitə necə təsir etdiyini, eləcə də maddə və kimyəvi elementlərin kainat boyunca necə dövr etdiyini daha aydın göstərməsi gözlənilir.

mənbə: scitechdaily.com