Yumurtalıqlar menopauzadan onilliklər sonra da aktiv qalır

Şimal-Qərb Universitetinin alimləri müəyyən ediblər ki, menopauzadan sonra yumurtalıqlar fəaliyyətini tam dayandırmır. Yaş artdıqca bu orqanlarda iltihabi proseslər güclənir, toxumaların quruluşu dəyişir və yumurtalıqların qocalması ilə xərçəng arasında mümkün molekulyar əlaqə müşahidə olunur.

Menopauzadan sonra yumurtalıqların reproduktiv funksiyası sona çatsa da, onlar bioloji baxımdan aktiv qalmağa və yaşla əlaqədar dəyişməyə davam edir. Şimal-Qərb Universiteti və Qocalmanın Tədqiqi üzrə Bak İnstitutunun alimlərinin 28 qadından götürülmüş yumurtalıq toxumaları üzərində apardıqları araşdırma bu orqanın menopauzadan onilliklər sonra da dəyişdiyini göstərib.

“Aging Cell” jurnalında dərc olunan tədqiqatın nəticələrinə görə, yaşlı qadınların yumurtalıqlarında iltihabla əlaqəli zülalların miqdarı artır, toxumaların quruluşunu qoruyan bəzi zülalların səviyyəsi isə azalır. Tədqiqatçılar həmçinin yumurtalıqların yaşlanması ilə yumurtalıq xərçəngində müşahidə olunan bəzi molekulyar proseslər arasında oxşarlıqlar aşkar ediblər.

Şimal-Qərb Universitetinin Faynberq Tibb Məktəbinin reproduktiv elmlər üzrə dosenti və tədqiqatın həmmüəllifi Françeska Dunkanın sözlərinə görə, menopauzadan sonra yumurtalıqların yumurta hüceyrələri istehsal etməməsi onların tamamilə fəaliyyətsiz olması demək deyil.  Tədqiqatçılar əvvəlcə menopauzadan sonrakı yumurtalıqlarda yaşla bağlı ciddi dəyişikliklər müşahidə etməyəcəklərini düşünürdülər. Lakin həm heyvanlar, həm də insanlar üzərində aparılan araşdırmalar bu orqanın reproduktiv dövr başa çatdıqdan sonra da dəyişməyə davam etdiyini göstərib.  Alimlər hesab edirlər ki, yumurtalıqların rolu yalnız reproduktiv funksiya ilə məhdudlaşmaya bilər. Bu orqan digər sistemlərlə, o cümlədən beyin və sümüklərlə əlaqəli bioloji proseslərə təsir göstərə bilər. Menopauzadan sonra qadınlarda sümük problemlərinin daha çox müşahidə olunması da bu əlaqələrin araşdırılmasını əhəmiyyətli edir. Bununla belə, yumurtalıqlarda yaşla baş verən dəyişikliklərin qadınların ümumi sağlamlığına necə təsir göstərdiyi hələ tam aydın deyil.

Tədqiqatçılar yumurtalıqlarda baş verən dəyişiklikləri anlamaq üçün yalnız hormon səviyyələrini deyil, toxumaların molekulyar tərkibini də araşdırıblar. Bak İnstitutunun professoru və Kütləvi Spektrometriya Mərkəzinin direktoru Birgit Şillinqin rəhbərlik etdiyi qrup qabaqcıl proteomika texnologiyalarından istifadə edib. Bu texnologiyalar eyni vaxtda minlərlə zülalı müəyyənləşdirməyə və onların miqdarını ölçməyə imkan verir.

Alimlər menopauzadan sonrakı 50–75 yaş aralığında olan qadınlardan götürülmüş normal yumurtalıq toxumalarında 5812 zülal qrupunu təhlil ediblər. Ümumilikdə 28 qadının yumurtalıq toxumasının araşdırılması insan toxumasının əldə edilməsinin çətinliyi nəzərə alınmaqla xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Nəticələr göstərib ki, daha gənc postmenopauzal qadınların yumurtalıqlarında hüceyrələrin və toxuma quruluşunun qorunmasında iştirak edən zülallar daha çox olub. Yaşlı qadınların yumurtalıqlarında isə iltihab, immun sisteminin fəaliyyəti və hüceyrələri əhatə edən toxumanın parçalanması ilə yenidən qurulmasında iştirak edən zülallar daha yüksək səviyyədə müşahidə edilib. Ən nəzərəçarpan fərqlər 50 yaşlarında olan qadınlarla 70 yaş və daha yuxarı yaş qrupundakı qadınların yumurtalıqları arasında qeydə alınıb.  Tədqiqat zamanı hüceyrə qocalması ilə əlaqəli bəzi molekulyar xüsusiyyətlər də aşkarlanıb. Hüceyrə qocalması zamanı yaşlanmış və ya zədələnmiş hüceyrələr bölünməyi dayandırsa da, bioloji baxımdan aktiv qalır və ətraf toxumalara təsir edə bilən siqnallar göndərirlər. Bu nəticələr yumurtalıqların menopauzadan sonra da dinamik bioloji dəyişikliklər keçirdiyini göstərir.

Yeni araşdırma tədqiqatçıların daha əvvəlki işlərini də genişləndirir. Françeska Dunkanın laboratoriyası 2016-cı ildə yumurtalıqlar yaşlandıqca onlarda iltihabın artdığını, fibrozun — toxumada çapıqabənzər birləşdirici toxumanın yaranmasının — gücləndiyini və toxumaların sərtləşdiyini müəyyən etmişdi.

Bu dəyişikliklər alimlərin diqqətini ona görə cəlb edib ki, kollagenlə zəngin və sərtləşmiş toxuma mühiti bəzi xərçəng hüceyrələrinin inkişafı üçün əlverişli ola bilər.

Yeni tədqiqatda da yaş artdıqca toxuma quruluşunun qorunmasında iştirak edən zülalların azaldığı, iltihab və toxuma mühitinin yenidən qurulması ilə əlaqəli zülalların isə artdığı müəyyən edilib. Araşdırmada təhlil olunan yumurtalıq toxumalarının hamısı normal olub və xərçəng əlamətləri daşımayıb. Buna baxmayaraq, əvvəllər yumurtalıq xərçəngi ilə əlaqələndirilmiş bəzi zülalların miqdarı yaşlı yumurtalıqlarda daha yüksək olub. Bu siqnal xüsusilə 60 yaşlarında olan qadınlarda nəzərə çarpıb. Bu nəticə yaşlı qadınların yumurtalıqlarında xərçəng olduğu və ya mütləq yaranacağı demək deyil. Tədqiqat yalnız normal yumurtalıqların yaşlanması ilə xərçəngdə müşahidə edilən bəzi bioloji proseslər arasında oxşarlıq olduğunu göstərir.

Dunkan bildirib ki, iltihablı və fibrozlaşmış toxuma mühiti xərçəng hüceyrələri üçün əlverişli ola bilər. 

Tədqiqatçılar buna əsaslanaraq yumurtalıqların yaşlanmasının xərçəng riskinə mümkün təsirini və bu prosesin gələcəkdə müalicəvi müdaxilələrlə hədəflənə bilib-bilməyəcəyini araşdırmaq istəyirlər. Tədqiqatın nəticələri menopauzadan sonra yumurtalıqların sağlamlığa faydalı, yoxsa zərərli təsir göstərməsi barədə qəti cavab vermir. Alimlər həmçinin bu orqanın hansı yaşda, əgər ümumiyyətlə belə bir mərhələ varsa, orqanizm üçün faydasını itirə biləcəyini müəyyənləşdirməyiblər.  Buna görə də araşdırma sağlam yumurtalıqların menopauzadan sonra profilaktik məqsədlə çıxarılmasını tövsiyə etmir. Əksinə, nəticələr yumurtalıqların yaşlanma prosesindəki rolunun daha dərindən öyrənilməsinin vacibliyini göstərir. 

Gələcək tədqiqatlar yumurtalıqlardakı iltihab və toxuma dəyişikliklərinin qadınların ümumi sağlamlığına necə təsir etdiyini, bu dəyişikliklərin xəstəliklərin yaranmasında rol oynayıb-oynamadığını və yumurtalıq xərçənginin erkən aşkarlanması üçün yeni biomarkerlərin hazırlanmasında istifadə edilə bilib-bilməyəcəyini aydınlaşdırmağa kömək edə bilər.

Alimlərin əsas qənaəti budur: menopauza yumurtalıqların bioloji fəaliyyətinin tam sona çatması demək deyil. Lakin yaşla bağlı bu dəyişikliklərin qadın sağlamlığı üçün hansı nəticələr doğurduğunu müəyyənləşdirmək üçün əlavə araşdırmalara ehtiyac var.

mənbə: medicalxpress.com