Minlərlə nəhəng balina Arktikada yeni qidalanma zonasına axışır

Şərqi Qrenlandiya sahillərində əvvəllər nadir hallarda müşahidə olunan minlərlə balina toplanmağa başlayıb. Tədqiqatçıların məlumatına görə, suların isinməsi, dəniz buzlarının geri çəkilməsi və balinaların əsas qida mənbələrindən birinin yer dəyişməsi bu nəhəng məməlilərin Qrenlandiya dənizinin daha şimal ərazilərinə, hətta Arktika Dairəsindən kənara doğru yayılmasına şərait yaradıb. Fin balinaları, donqar balinalar və adi minke balinaları hazırda vaxtilə hər üç növün nadir hallarda görüldüyü Şərqi Qrenlandiya sahillərində böyük qruplar halında toplaşır.

Alimlər hesab edirlər ki, bu hadisə iqlim dəyişmələrinin bütöv bir ekosistemin quruluşunu necə dəyişə bildiyini göstərən ən diqqətçəkən nümunələrdən biridir. Qlobal istiləşmə Arktikanın bir sıra növləri üçün ciddi təhlükə yaratsa da, eyni zamanda əvvəllər buzla örtülü olduğuna görə bəzi heyvanların istifadə etmədiyi yeni yaşayış və qidalanma ərazilərinin yaranmasına səbəb olur.

Qrenlandiya Təbii Sərvətlər İnstitutunun professoru Mads Peter Hayde-Yorgensen bildirib ki, okean temperaturunun yüksəlməsi və dəniz buzlarının azalması bığlı balinaların Şərqi Qrenlandiya sahillərində, 70-ci şimal enliyinə qədər geniş yayılmasına şərait yaradıb. Onun sözlərinə görə, bunun nəticəsində tarixən Şərqi Qrenlandiyanın sahillərində nadir hallarda müşahidə olunan fin balinaları, donqar balinalar və adi minke balinalarından ibarət qarışıq “qidalanma qrupları” müntəzəm şəkildə yaranmağa başlayıb. 

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu qədər çox sayda iri yırtıcının bölgəyə gəlməsi gələcəkdə yerli qida zəncirindəki əlaqələri də dəyişə bilər. Balinaların sayının artdığı ərazi planetin ən sürətlə isinən bölgələrindən birində yerləşir. Qrenlandiyanın cənubunda yerləşən və “soyuq ləkə” adlandırılan nisbətən sərin su sahəsi istisna olmaqla, Arktika və Şimali Atlantikanın böyük hissəsində temperatur sürətlə yüksəlir. Şərqi Qrenlandiyanın sahil sularında dəniz səthinin temperaturu 1990-cı illərdən etibarən təxminən 2 dərəcə Selsi artıb. 2000-ci illərin ortalarından sonra yay aylarında dəniz buzlarının sərhədi də kəskin şəkildə şimala doğru çəkilib. Əvvəllər Şərqi Qrenlandiya sahillərinin böyük hissəsini əhatə edən buz örtüyünün əhəmiyyətli dərəcədə azalması nəticəsində bığlı balinaların keçmişdə uzaq durduğu sular onlar üçün daha əlçatan olub.

Bölgədə baş verən dəyişikliklərin miqyasını müəyyənləşdirmək üçün tədqiqatçılar təxminən 40 ilə yaxın dövrü əhatə edən müxtəlif məlumatları bir araya gətiriblər. Alimlər 2015 və 2024-cü ilin avqustunda Şərqi Qrenlandiya sahilindən 50 kilometrədək məsafədə bığlı balinaların ilk sistemli hava müşahidələrini aparıblar. Bundan əlavə, 2022-ci ilin yayında aparılan hava müşahidələri, 2023-2025-ci illər arasında inuit ovçularından toplanan məlumatlar və 1987-ci ildən etibarən Şimali Atlantika Müşahidə Tədqiqatları çərçivəsində aparılmış gəmi müşahidələri araşdırmaya daxil edilib. 2019-2025-ci illər arasında müxtəlif müddətlərdə peyk izləmə cihazları ilə təchiz edilmiş 15 bığlı balinadan əldə olunan hərəkət məlumatları da tədqiqata əlavə olunub. Daha sonra alimlər bütün bu məlumatlardakı nümunələri müəyyənləşdirmək üçün riyazi model hazırlayıblar. Dəniz səthinin temperaturu, duzluluq və buz örtüyünün sıxlığı ilə bağlı tarixi göstəricilər də balinaların sayının artmasını hansı ekoloji dəyişikliklərin daha yaxşı izah etdiyini müəyyənləşdirmək üçün təhlil olunub. Nəticədə Qrenlandiya dənizində bığlı balinaların sayının son təxminən 30 il ərzində necə dəyişdiyinə dair kifayət qədər ətraflı məlumat bazası əldə edilib.

Müxtəlif mənbələrdən əldə edilən məlumatların hamısı eyni tendensiyanı göstərib. 1987-2024-cü illər arasında 60-cı şimal enliyindən şimalda və 29-cu qərb uzunluğundan qərbdə yerləşən Şərqi Qrenlandiya sahillərində bığlı balinaların sayı əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Gəmi müşahidələrinə əsasən, 2006-cı ildən əvvəl heç bir donqar balina qeydə alınmayıb. 2007-ci ildə yeddi, 2015-ci ildə 26, 2024-cü ildə isə 150-dən çox donqar balina müşahidə olunub. Minke balinalarına rast gəlinməsi də 1995-ci ilə qədər nadir olub. Lakin 2001-ci ildən sonra gəmilər hər il müntəzəm olaraq 10-20 minke balinası qeydə almağa başlayıb. Fin balinalarının müşahidə sayı da tədqiqat dövründə kəskin artıb.

2025-ci ilin avqustunda bir gəminin heyəti Arktika Dairəsindən şimalda, 69-cu şimal enliyi yaxınlığında eyni anda 50-yə qədər bığlı balinadan ibarət qeyri-adi qruplarla qarşılaşıb. 2015 və 2024-cü illərdə aparılan hava müşahidələri isə hər üç balina növünün 60-cı və 70-ci şimal enlikləri arasında demək olar ki, fasiləsiz yayıldığını göstərib.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, yalnız 2024-cü ilin yayında ən azı 4 min donqar balina, 6 min fin balinası və 6 min minke balinası Qrenlandiya dənizinə daxil olub.  “Şübhə yoxdur ki, Şərqi Qrenlandiyanın sahil sularında yayı keçirən üç bığlı balina növü əsasən qidalanmaq üçün buradadır”, - deyə tədqiqatın müəllifləri bildiriblər. Balinaları bölgəyə cəlb edən əsas amilin isə kapelin balıqları olduğu düşünülür. Kapelin soyuq sulara uyğunlaşmış kiçik balıq növüdür və planktonlarla iri dəniz yırtıcıları arasında mühüm qida halqasını təşkil edir. Bu balıqlar yalnız balinalar üçün deyil, dəniz quşları, suitilər və daha iri balıqlar üçün də mühüm qida mənbəyidir. Bu səbəbdən kapelinin yayılma arealında baş verən dəyişiklik ətrafdakı dəniz ekosisteminin böyük hissəsinə təsir göstərə bilər. 2000-ci illərin ortalarından etibarən kapelinlər qidalanma ərazilərini İslandiyanın şimalındakı nisbətən isti sulardan Qrenlandiya dənizinə doğru dəyişiblər. Balinaların da əsas qida mənbəyinin ardınca hərəkət etdiyi və dəniz buzlarının geri çəkilməsi ilə əlçatanlığı artan ərazilərə yayıldığı ehtimal olunur. Hazırda bu bölgədə kommersiya məqsədilə kapelin ovu aparılmır. Buna görə də balinaların sayının artması onların insanlarla eyni balıq ehtiyatları uğrunda rəqabət aparmasına səbəb olmur.

Balinaların bölgəyə kütləvi şəkildə gəlməsi hazırda onlar üçün əlverişli qidalanma imkanlarının yaranması kimi qiymətləndirilə bilər. Lakin alimlər bunun Arktikada daha böyük ekoloji dəyişikliklərin baş verdiyini də göstərdiyini vurğulayırlar.

Açıq sulara uyğunlaşmış heyvanlar əvvəllər əsasən dəniz buzları ilə əlaqəli növlərin məskunlaşdığı ərazilərə daxil olur. Mads Peter Hayde-Yorgensenin sözlərinə görə, Şərqi Qrenlandiyada böyük ekoloji dəyişiklik baş verir. Dəniz buzları ilə sıx əlaqəli növlər, məsələn, narvallar, getdikcə yaşayış ərazilərini adətən buzla örtülü sulardan uzaq duran mülayim iqlimə uyğunlaşmış bığlı balinalarla bölüşməyə və ya bəzi hallarda həmin növlərə ərazilərini güzəştə getməyə məcbur olur.

Alim hesab edir ki, növ tərkibindəki bu kəskin dəyişiklik iqlim dəyişmələrinin Şərqi Qrenlandiyanın dəniz ekosistemini yenidən formalaşdırdığını göstərir və bunun uzunmüddətli nəticələri ola bilər.

mənbə: scitechdaily.com