Ananın yaşı nəsillər boyu davam edən bioloji iz buraxa bilər

Ananın yaşı övladlarında bioloji iz buraxa və bu təsir nəsillər boyu davam edə bilər. Alimlərin fikrincə, bunun əsas səbəblərindən biri genlərin DNT ardıcıllığının dəyişməsi deyil, onların aktivləşməsi və ya susdurulmasına təsir edən geri dönə bilən epigenetik dəyişikliklər ola bilər. Ananın yaşının övladların fiziki və davranış xüsusiyyətlərinə təsiri müxtəlif heyvan növlərində, o cümlədən insanlarda müşahidə olunur. “Ana yaşının təsiri” adlandırılan bu hadisə geniş yayılıb. Lakin alimlər onun hansı bioloji mexanizmlərlə meydana gəldiyini və təkamül prosesində nə üçün aradan qalxmadığını hələ tam müəyyənləşdirə bilməyiblər.

Dəniz Bioloji Laboratoriyasının Beyl-Pol Mərkəzinin elmi əməkdaşı Kristin Qribl bildirib ki, ana yaşının təsiri onurğasızlardan insanlara, fillərə, digər primatlara və məməlilərə qədər çoxsaylı canlılarda müşahidə olunur. “Demək olar ki, bütün canlılarda müəyyən səviyyədə ana yaşının təsiri müşahidə edilir və onların əksəriyyəti ananın daha yaşlı olması ilə əlaqəli mənfi təsirlərdir”, - deyə Qribl bildirib.

Ana yaşına dair məlumatın növbəti nəslə necə ötürüldüyünü araşdırmaq üçün Qriblin laboratoriyasında rotiferlərdən istifadə olunur. Bunlar sürətlə çoxalan və nəsillər üzrə tədqiq edilməsi mümkün olan mikroskopik su canlılarıdır. Qriblin sözlərinə görə, bu sadə onurğasızlarda mexanizmin öyrənilməsi insanlarda ana yaşının təsirlərinin necə yarandığını anlamağa da kömək edə bilər.

Rotiferlər üzərində aparılan təcrübələr ana yaşının təsirinin epigenetik mexanizmlə əlaqəli ola biləcəyini göstərir. Bu zaman DNT-nin ardıcıllığı dəyişmir, lakin genlərin aktivləşməsi və ya susdurulması prosesi dəyişə bilir. Qriblin laboratoriyasında çalışan və hazırda SUNY-Nyu-Palts Universitetində dosent olan postdoktorant alim Alissa Liqori eyni rotifer növünün iki fərqli genotipini araşdırıb. Nəticələr göstərib ki, ana yaşının təsiri hər nəsildə tədricən güclənmir və bəzi hallarda hətta bir nəsil ərzində tamamilə yox ola bilir.

Bu sürətli dəyişiklik təsirlərin sadəcə yaşla əlaqəli hüceyrə zədələnməsinin və ya DNT mutasiyalarının tədricən toplanması nəticəsində meydana gəldiyi ehtimalını zəiflədir. Mümkün mexanizmlərdən biri histon modifikasiyasıdır. Bu, genlərin fəaliyyətinin aktivləşdirilməsinə və ya dayandırılmasına təsir göstərə bilən epigenetik prosesdir.

Qriblin laboratoriyasında hazırda müşahidə edilən ana yaşının təsirlərinin histon modifikasiyaları ilə əlaqəli olub-olmadığı araşdırılır. Alimlər həmçinin əsasən anadan miras alınan mitoxondrial DNT-nin ana yaşına dair məlumatın analardan övladlara ötürülməsində rol oynayıb-oynamadığını öyrənirlər.

Genetik xüsusiyyətlər təsirin gücünü dəyişə bilər

Tədqiqatçılar genetik müxtəlifliyin övladların ana yaşının təsirinə nə dərəcədə məruz qalmasına təsir edib-etmədiyini də araşdırırlar. Qribl bildirib ki, ananın yaşlı olması ilə əlaqəli mənfi təsirlərdən qoruyan gen variantlarının mövcud olması mümkündür. “Bizim ştammlardan birində yaşlı anaların övladlarının daha uzun ömür sürdüyünü müşahidə etdik. Bu, həmin faydalı təsirdə genetik mexanizmin rol oynaya biləcəyini göstərir”, - deyə alim qeyd edib.

Alimlərin qarşısında daha böyük təkamül sualı da dayanır: ana yaşının təsiri nə üçün hələ də mövcuddur? Yaşlı anaların övladları bir çox hallarda daha qısa ömür sürür, daha az nəsil artırır və daha aşağı təkamül uyğunluğuna malik olur. Bu xüsusiyyətlərin təbii seçmə nəticəsində zamanla aradan qalxacağı gözlənilə bilər. Buna baxmayaraq, ana yaşının təsiri geniş çeşiddə canlı növlərində müşahidə olunur. Qribl bunun mümkün izahlarından birinin həyatın sonrakı mərhələlərində təbii seçmənin təsirinin zəifləməsi olduğunu düşünür. “Yaşlılıq dövründə seçmə təzyiqi xeyli aşağı olur. Bu, xüsusilə həyatlarının böyük hissəsini erkən yaşlarda yaşamağa və çoxalmağa uyğunlaşmış rotiferlər üçün belədir”, - deyə o bildirib. 

Alimin sözlərinə görə, dişi rotiferlər qocalana qədər artıq nəsillərinin böyük hissəsini dünyaya gətirmiş olur. Buna görə də həyatın sonrakı mərhələlərində çoxalmanın yüksək təkamül uyğunluğuna malik övladlar meydana gətirməsi istiqamətində təbii seçmənin təzyiqi daha zəif olur. 

Qribl üçün əsas suallardan biri bioloji məlumatın bir neçə nəsil ərzində necə qorunub saxlanılmasıdır. “Mən bilmək istəyirəm ki, nənənin və ya ulu nənənin yaşadığı mühitə dair məlumat onun nəvəsinin və ya nəticəsinin fenotipinə necə təsir edə bilir”, - deyə alim bildirib. Bu təsirlərin nəsillər arasında necə ötürüldüyünün öyrənilməsi insan sağlamlığı haqqında bilikləri də genişləndirə və gələcəkdə fərdiləşdirilmiş tibbin inkişafına töhfə verə bilər. 

Qriblin sözlərinə görə, insan sağlamlığı yalnız fərdin genomunda olan məlumatlardan asılı deyil. “Sizin sağlamlığınız potensial olaraq ananızın, nənənizin və ulu nənənizin sağlamlığından və yaşadığı mühitdən də asılı ola bilər”, - deyə alim vurğulayıb.

mənbə: scitechdaily.com