Alimlər Antarktidada buzlaqların okeana doğru sürətlənməsinin səbəbini müəyyən ediblər

Antarktidanın şərqində aparılan yeni tədqiqat göstərib ki, buzlaqların səthində yaranan ərinti suları buz qatının dərinliklərinə qədər çataraq onun hərəkətini sürətləndirə bilir. Alimlər hesab edirlər ki, bu mexanizm qlobal istiləşmə davam etdikcə Antarktidada buz itkisinin daha da artmasına və dəniz səviyyəsinin yüksəlməsinə səbəb ola bilər.

Araşdırmanın nəticələri Nature Communications jurnalında dərc olunub.

Ərinti suları buzlağın dibinə qədər çatır

Tədqiqat Hokkaydo Universitetinin professoru Şin Suqiyamanın (Shin Sugiyama) rəhbərliyi ilə aparılıb. Alimlər Şərqi Antarktidadakı Lanqhovde buzlağında (Langhovde Glacier) 550 metrdən artıq dərinliyə quyular qazaraq buz qatının dibinə kamera və təzyiq sensorları endiriblər. Bu üsul peyklərin müşahidə edə bilmədiyi prosesləri birbaşa izləməyə imkan verib. Professor Suqiyamanın sözlərinə görə, isti su şırnağından istifadə etməklə buzlaq qısa müddətdə deşilib və onun dibindəki suyun təzyiqi birbaşa ölçülüb.

Təzyiq artdıqca buzlaq sürətlənir

Ölçmələr göstərib ki, buzlaq səthində əmələ gələn göllər və ərinti suları buzda yaranmış çatlar vasitəsilə onun dibinə qədər enə bilir. Bu proses hidroçatlama (hydrofracturing) adlanır. Yığılan suyun çəkisi buz qatındakı çatları dərinləşdirərək suyun aşağıya doğru hərəkəti üçün kanallar yaradır.

Ərinti suyu buzlağın dibinə çatdıqdan sonra burada təzyiq artır və buz kütləsi altındakı qayadan bir qədər ayrılır. Nəticədə buzlağın alt hissəsində sürtünmə azalır və buzlaq okeana doğru daha sürətlə hərəkət etməyə başlayır.

Hərəkət 10–20 faiz sürətlənib

Alimlərin məlumatına görə, 2022-ci ilin yanvarında müşahidə olunan güclü ərimə və nadir yağış hadisəsindən sonra buzlağın dibində suyun təzyiqi buz kütləsinin çəkisinin təxminən 97 faizini kompensasiya edib.

Bu zaman buzlaq bir qədər yuxarı qalxıb və alt hissədə sürtünmənin azalması nəticəsində onun hərəkət sürəti 10–20 faiz artıb. Tədqiqat müəllifləri bildirirlər ki, buna bənzər proseslər əvvəllər Avropa, Alyaska və Qrenlandiya buzlaqlarında müşahidə olunsa da, Antarktidada ilk dəfə bu mexanizm birbaşa ölçmələrlə təsdiqlənib.

Buzun altında gözlənilməz canlılar aşkar olunub

Qazılmış quyular alimlərə yalnız buzlağın hərəkət mexanizmini deyil, həm də buz altında gizlənən ekosistemi öyrənmək imkanı verib. Kameralar 474 metr qalınlığında buz təbəqəsinin altında, cəmi üç metr qalınlığında dəniz suyu qatında qayaya yapışmış dəniz laləsi (sea anemone) və nazik saplaqlı bir neçə dəniz süngərini qeydə alıb.

Bu canlılar buzlağın dəniz dibindən ayrıldığı nöqtədən bir neçə yüz metr aralıda aşkarlanıb. Professor Suqiyama bildirib ki, belə soyuq, qaranlıq və məhdud mühitdə rəngarəng canlıların yaşamasını müşahidə etmək onlar üçün gözlənilməz olub və bu, buzun altında indiyədək məlum olmayan ekosistemin mövcudluğunu göstərir.

Dəniz səviyyəsinin yüksəlməsi sürətlənə bilər

Alimlər xatırladırlar ki, Antarktida buz örtüyündə Yer kürəsindəki bütün buzlaq buzlarının təxminən 90 faizi cəmləşib. Əgər bu buz örtüyü tam ərisə, dünya okeanının səviyyəsi təxminən 60 metr yüksələ bilər.

Hazırda Antarktida buz örtüyü daxildə yağan qarın topladığı buzdan daha çoxunu okeana ötürdüyü üçün ümumi buz kütləsini itirməkdə davam edir. Tədqiqat müəlliflərinin qənaətinə görə, iqlim istiləşdikcə ərinti sularının həcmi artacaq, bu isə buzlaqların okeana doğru hərəkətini daha da sürətləndirərək buz itkisini gücləndirə bilər. Xüsusilə dəniz səviyyəsindən aşağı və ya alçaq yüksəklikdə yerləşən yaşayış məntəqələri üçün bu proses ciddi risk yaradır.

mənbə: scitechdaily.com