Yeni simulyasiyalar göstərir: Yer kosmik təsadüf olmaya bilər

Müxtəlif ilkin şərtlər əsasında aparılan Günəş sistemi simulyasiyaları Yerə bənzər planetlərin planetar sistemlərin formalaşması prosesində təbii şəkildə meydana gələ biləcəyini göstərir. Planetar sistemlərin kompüter simulyasiyaları son illərdə əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf edib. Tədqiqatçılar artıq minlərlə fərqli ilkin şərtdən başlayaraq planetlərin necə formalaşa biləcəyini modelləşdirə bilirlər. Bu, simulyasiyalara əvvəlcədən Günəş sisteminin məlum quruluşunu qəbul etmədən müxtəlif ssenariləri araşdırmağa imkan verir.

Parisdə keçirilən Origins 2026 konfransında Havay Universitetinin Manoa kampusundan planetoloq Nader Haghighipour Günəş sistemimizin formalaşmasını bu yanaşma əsasında modelləşdirən yeni simulyasiyaların nəticələrini təqdim edib.

Haghighipour bildirib ki, yeni modellər əvvəlki yanaşmalardan onunla fərqlənir ki, simulyasiyalar çoxsaylı təsadüfi ilkin şərtlərlə başlayır və hər bir sistemin sonrakı inkişafını fizika qanunları müəyyən edir. Beləliklə, modellər alimlərin artıq bildiyi Günəş sisteminə uyğunlaşdırılmır və daha geniş mümkün nəticələr ortaya çıxır. “Yer tipli planetlərin formalaşmasını təxminən 30 il ərzində müəyyən bir üsulla modelləşdirdikdən sonra başa düşdük ki, əvvəlki modelləşdirmələrimizin bir çox məhdudiyyətləri var və onları daha da inkişaf etdirmək mümkün deyil”, - Haghighipour Parisdə bildirib.

Haghighipourun Origins konfransında təqdim etdiyi məqalədə qeyd olunur ki, yaşayış üçün əlverişli planetlərin formalaşması baxımından ən uyğun mühit ulduz dumanlığının təkamülündən təbii şəkildə yaranan və əvvəlcədən müəyyən edilmiş şərtlərlə məhdudlaşdırılmayan protoplanet diski ola bilər.

Tədqiqatçılar planetesimalların və planetar rüşeymlərin müxtəlif paylanma variantları əsasında Yer tipli planetlərin formalaşmasının son mərhələsini modelləşdirmək üçün 1000-dən çox simulyasiya həyata keçiriblər. Alimlər Günəş sisteminin ilkin vəziyyətinin dəqiq necə olduğunu bilmirlər. Həmçinin ilkin protoplanet diskində müxtəlif ölçülü obyektlərin necə paylandığı da məlum deyil. “Buna görə başlanğıca qayıtmalı və hər şeyi sıfırdan başlamalı olduq. Planetlərin formalaşması fizikasının prosesi idarə etməsinə və bizi nəticəyə aparmasına imkan verdik”, - Haghighipour deyib. Onun sözlərinə görə, bu yanaşmada alimlərin Günəş sistemi haqqında əvvəlcədən bildikləri məlumatlar simulyasiyanın nəticəsinə uyğunlaşdırılmayıb.

Haghighipour və həmkarlarının əldə etdiyi nəticələr göstərib ki, Yerin Günəşdən təxminən bir astronomik vahid məsafədə formalaşması Günəş sisteminin təkamülünün təbii nəticələrindən biri ola bilər. Tədqiqatçıların məlumatına görə, Venera simulyasiyaların təxminən 28 faizində meydana gəlib və orbitini qoruyub. Bu planet bəzi ssenarilərdə ulduzun yaşayış üçün əlverişli zonasında, bəzi hallarda isə həmin zonadan bir qədər kənarda yerləşib. Mars isə bir sıra simulyasiyalarda hazırkı Mars orbitinin yaxınlığında kiçik planetar obyekt kimi meydana çıxıb.

Daha sonra tədqiqatçılar bu hipotetik planetlərin bir-biri ilə qarşılıqlı təsirini də modelləşdiriblər. Əvvəllər belə simulyasiyaların aparılması bəzən 6-8 ay çəkirdisə, müasir noutbuk kompüterlərində eyni tipli hesablamaları artıq 6-8 həftə ərzində həyata keçirmək mümkündür.

Haghighipour vurğulayıb ki, ilkin şərtlərdəki hətta kiçik dəyişiklik belə planetar sistemin son nəticəsinə ciddi təsir göstərə bilər.

Planetlərin formalaşması həyat axtarışlarına istiqamət verə bilər

Tədqiqatçı hesab edir ki, planetlərin necə formalaşdığını və hansı fiziki proseslərin onları yaşayış üçün əlverişli hala gətirdiyini anlamaq gələcəkdə başqa ulduz sistemlərində həyat axtarışlarına da kömək edə bilər. Haghighipourun sözlərinə görə, həyatın necə yarandığı hələ məlum deyil. Lakin həyatın Yer üzündə inkişaf etdikdən sonra planetin təkamülü ilə uyğunlaşaraq müxtəlif istiqamətlərdə dəyişdiyi düşünülür. 

Günəşə bənzər ulduzların yaşayış üçün əlverişli zonalarında Yer ölçülü planetlərin, o cümlədən kiçik super-Yerlərin kifayət qədər geniş yayılması nəzərə alınarsa, Yer üzündəki həyatın kainatda nadir hadisə olduğunu düşünmək üçün əsas olmaya bilər.

“Yer kürəsinin kosmik təsadüf olduğuna inanmaq üçün heç bir səbəb yoxdur”, - Haghighipour deyib. Bununla belə, başqa planetlərdə həyatın birbaşa aşkarlanması hələ də son dərəcə mürəkkəb məsələdir. Alimin fikrincə, mövcud texnologiyalar başqa planetlərdə həyatın müəyyənləşdirilməsi üçün hələ kifayət qədər inkişaf etməyib.

Yeni simulyasiyalar isə Yerə bənzər planetlərin hansı xüsusiyyətlərə malik ola biləcəyini, onların formalaşmasında hansı fiziki proseslərin rol oynadığını və planetlərin necə yaşayış üçün əlverişli mühitə çevrildiyini daha yaxşı anlamağa imkan verə bilər.

Mənbə: scitechdaily.com