Yuxuların qəribəliyi bəlkə də beynin əsas funksiyasıdır

 Yuxuların qəribəliyi bəlkə də beynin əsas funksiyasıdır

Yuxuların "həddindən artıq uyğunlaşmış beyin" nəzəriyyəsini əks etdirən illüstrasiya. Bu nəzəriyyəyə görə, yuxuların seyrək və hallüsinativ xarakter daşıması qüsur deyil, üstünlükdür. Çünki bu xüsusiyyət beynin gündəlik öyrənmə təcrübələrindəki qərəzli məlumatlara həddindən artıq uyğunlaşmasının qarşısını almağa kömək edir.

Tafts Universitetinin neyrobiologiya üzrə tədqiqatçı-professoru Erik Hoel hesab edir ki, yuxular beynin gündəlik həyatın təcrübələrinə həddindən artıq uyğunlaşmasının qarşısını alır. Bu, süni intellekt sistemlərində "dropout" metodunun modelin həddindən artıq uyğunlaşmasının (overfitting) qarşısını almasına bənzəyir. Qəribə və gözlənilməz yuxular düşüncə tərzimizi daha çevik edir və beynin müxtəlif vəziyyətlərə uyğunlaşma qabiliyyətini artırır. İnsanların niyə yuxu gördüyü sualı elmi ictimaiyyətdə uzun illərdir mübahisə mövzusudur. Yuxuların yaranma səbəbini qəti şəkildə sübut etmək çətin olduğundan, neyrobiologiyada bununla bağlı çoxsaylı nəzəriyyələr irəli sürülüb.

Neyrobioloq Erik Hoel isə dərin neyron şəbəkələrinin öyrədilməsində istifadə olunan üsullardan ilham alaraq yuxular haqqında yeni nəzəriyyə – "həddindən artıq uyğunlaşmış beyin" (overfitted brain hypothesis) nəzəriyyəsini irəli sürüb. Patterns jurnalında 14 may 2021-ci ildə dərc olunmuş icmal məqaləsində təqdim edilən bu nəzəriyyəyə əsasən, yuxuların qəribə və qeyri-adi məzmunu beynin gündəlik təcrübələri daha ümumi şəkildə mənimsəməsinə kömək edir. "İnsanların niyə yuxu gördüyü barədə saysız-hesabsız nəzəriyyələr var," – deyə Hoel bildirib. "Mən isə diqqəti yuxu görmə prosesinin özünü əsas götürən nəzəriyyəyə yönəltmək istədim. Bu nəzəriyyə deyir ki, yuxuların özünün yaşanması insanın yuxu görməsinin əsas səbəbidir."

Süni intellektdə "overfitting" və "dropout" nədir?

Süni intellekt modellərinin öyrədilməsi zamanı rast gəlinən əsas problemlərdən biri onların yalnız öyrədildiyi məlumatlara həddindən artıq uyğunlaşmasıdır. Bu vəziyyət "overfitting" adlanır. Belə olduqda model yeni məlumatlarla qarşılaşanda zəif nəticə göstərir, çünki öyrəndiyi nümunələri ümumiləşdirə bilmir. Məlumat alimləri bunun qarşısını almaq üçün təlim prosesinə müəyyən təsadüfi dəyişikliklər əlavə edirlər.Bu üsullardan biri "dropout" adlanır. Bu metod zamanı model öyrənərkən bəzi məlumatlar və ya neyronlar təsadüfi şəkildə müvəqqəti olaraq nəzərə alınmır.

Hoel bunu belə izah edir: "Təsəvvür edin ki, özü idarə olunan avtomobilin kamerasında qəfil qara ləkələr əmələ gəlir. Belə vəziyyətdə avtomobil yolun bütün xırdalıqlarına deyil, ümumi mənzərəyə diqqət yetirməyə məcbur olur və nəticədə sürücülük prinsiplərini daha yaxşı mənimsəyir. Dərin neyron şəbəkələrinin yaradılmasının ilkin ilham mənbəyi insan beyni olub." 

Onun sözlərinə görə, beyinlə texnologiya arasında müqayisələr yeni olmasa da, dərin neyron şəbəkələrinin prinsiplərindən istifadə etməklə yuxuları izah etmək tamamilə məntiqli yanaşmadır. "Dərin öyrənmədə istifadə olunan tənzimləmə üsullarına baxdıqda görürsünüz ki, onların bir çoxu yuxularla diqqətçəkən oxşarlıqlara malikdir." – deyə, o əlavə edib.

Yuxular beynin gündəlik həyata həddindən artıq uyğunlaşmasının qarşısını alır

Hoelin yeni nəzəriyyəsinə görə, insan beyni də dərin neyron şəbəkələri kimi gündəlik həyatın təkrarlanan təcrübələrinə həddindən artıq uyğunlaşa bilər. Bunun qarşısını almaq üçün beyin yuxular zamanı dünyanın qəribə, qeyri-real və bəzən məntiqsiz versiyasını yaradır. Bu, beynin tətbiq etdiyi "dropout" mexanizmi kimi fəaliyyət göstərir. 

Alim yazır:"Yuxuların oyanıq vəziyyətdəki təcrübələrdən fərqlənən qəribə xarakteri onların bioloji funksiyasını yerinə yetirməsini təmin edir."

Tədqiqatlar nəzəriyyəni dəstəkləyən ilkin sübutlar təqdim edir

Hoelin sözlərinə görə, bu nəzəriyyəni dəstəkləyən müəyyən neyrobioloji sübutlar artıq mövcuddur. Araşdırmalar göstərib ki, real həyatda yeni öyrənilən hər hansı tapşırığı dəfələrlə təkrarlamaq həmin mövzu ilə bağlı yuxu görmə ehtimalını artırır. Alim hesab edir ki, yeni tapşırıq üzərində həddindən artıq məşq etmək beyində "overfitting" vəziyyəti yaradır və beyin bunu ümumiləşdirmək üçün həmin mövzunu yuxular vasitəsilə yenidən emal edir. Bununla belə, o qeyd edir ki, bu nəzəriyyəni təsdiqləmək üçün əlavə tədqiqatlara ehtiyac var. Hoelin fikrincə, düzgün hazırlanmış davranış testləri ümumiləşdirmə ilə yadda saxlama proseslərini bir-birindən ayıra, həmçinin yuxusuzluğun hər iki prosesə təsirini qiymətləndirə bilər.

Bədii əsərlər "süni yuxu" rolunu oynaya bilər

Hoelin maraqlandığı digər istiqamətlərdən biri də "süni yuxular" ideyasıdır. O bildirib ki, "həddindən artıq uyğunlaşmış beyin" nəzəriyyəsi üzərində düşünərkən film və roman kimi bədii əsərlərin məqsədi haqqında da fikirləşib. Onun yeni fərziyyəsinə görə, romanlar, filmlər və televiziya proqramları müəyyən mənada yuxuların əvəzedicisi kimi çıxış edə bilər. Hətta gələcəkdə virtual reallıq kimi texnologiyalardan istifadə etməklə yuxuya bənzər xüsusiyyətləri gücləndirilmiş xüsusi məzmun hazırlanaraq yuxusuzluğun idrak qabiliyyətinə mənfi təsirlərini müəyyən qədər azaltmaq mümkün ola bilər. Hoel qeyd edir ki, süni neyron şəbəkələrində öyrənmə prosesini istənilən vaxt dayandırmaq mümkündür. Lakin insan beyni daim yeni məlumat öyrəndiyi üçün bunu etmək mümkün deyil. Məhz bu səbəbdən "həddindən artıq uyğunlaşmış beyin" nəzəriyyəsi mühüm rol oynaya bilər.

"Həyat bəzən darıxdırıcı olur," – deyə Hoel bildirib. "Yuxular isə beynin dünyanın yalnız bir modelinə həddindən artıq uyğunlaşmasının qarşısını almaq üçün mövcuddur."

Mənbə:scitechdaily.com