3 milyon illik sümüklər insan təkamülünün gözlənilməz mərhələsini üzə çıxarıb

Fosilləşmiş qol və ayaq sümüklərinin müqayisəsi erkən insan əcdadlarının necə hərəkət etdiyinə dair yeni məlumatlar ortaya qoyub. Tədqiqat nəticələri göstərir ki, “Australopithecus” nümayəndələri dik yeriməyi öyrənsələr də, ağaclardan tamamilə uzaqlaşmayıblar. ABŞ-ın Cənubi Kaliforniya Universitetinin (USC) Kek Tibb Məktəbinin rəhbərlik etdiyi beynəlxalq tədqiqat qrupu erkən insan əcdadlarının ağaclarda və yerdə hərəkət etmə xüsusiyyətlərini araşdırıb.  Alimlər təxminən 1,5 milyon–3,7 milyon il əvvələ aid, “Australopithecus” və onun davamçıları olan erkən “Homo” qrupuna mənsub 7 fərdin fosillərini təhlil ediblər.

Science Advances jurnalında dərc olunan araşdırma bu iki qrup arasında hərəkət tərzində mühüm dəyişiklik baş verdiyini göstərir.

Təxminən 2–4 milyon il əvvəl yaşamış “Australopithecus” erkən insan əcdadlarından biri hesab olunur. Yeni araşdırmanın nəticələrinə görə, bu canlıların iki ayaq üzərində yeriməsi onların ağac həyatını tamamilə tərk etməsi anlamına gəlmirdi.

Fosilləşmiş sümüklərin təhlili göstərir ki, “Australopithecus” nümayəndələri vaxtlarının əhəmiyyətli hissəsini ağaclarda keçirir, eyni zamanda insanabənzər şəkildə iki ayaq üzərində hərəkət edirdilər. Bu nəticə insan təkamülündə əsas suallardan birinə də aydınlıq gətirir: əcdadlarımız nə vaxt ağaclarda və yerdə hərəkət edən canlılardan əsasən yerüstü həyat sürən canlılara çevrildilər? Sümüklər gündəlik hərəkətlər haqqında məlumat verir

Sümüklər insan və heyvanların həyat tərzi haqqında müəyyən izlər saxlaya bilir. Çünki sümük toxuması ona tətbiq olunan mexaniki yüklərə uyğunlaşır.

Ağaclarda müntəzəm hərəkət edən heyvanlarda qol sümükləri nisbətən daha güclü olur. Müasir insanlar isə dik vəziyyətdə yeridikləri üçün bud sümüklərində daha böyük möhkəmlik müşahidə edilir. Bu xüsusiyyətlərin müqayisəsi fərdin ətraflarından necə istifadə etdiyinə dair məlumat verir və nəsillər boyu formalaşmış skelet xüsusiyyətlərinin araşdırılmasını tamamlayır. Tədqiqatçılar bunun üçün kompüter tomoqrafiyası (KT) müayinələrindən istifadə ediblər. KT rentgen şüaları vasitəsilə sümüklərin daxili quruluşunun ətraflı görüntüsünü əldə etməyə imkan verir. Alimlər sümük gövdələrinin qalınlığını və quruluşunu ölçüb, onların əyilmə və burulmaya qarşı müqavimətini hesablayıb, daha sonra hər bir fərdin qol, bud və baldır sümüklərini müqayisə ediblər. 

Təxminən 1,8–2,3 milyon il əvvəl yaşamış erkən “Homo” nümayəndələrində müasir insanlara bənzər xüsusiyyət aşkarlanıb. Onların bud sümükləri qol sümükləri ilə müqayisədə nisbətən daha güclü olub. Bu isə onların əsasən yer üzərində yeriməyə daha çox güvəndiyini göstərir. Nəticələr təxminən 2 milyon il əvvəl insan əcdadlarının davranışında əhəmiyyətli dəyişiklik baş verdiyi fikrini dəstəkləyir. Tədqiqatın rəhbəri, Kek Tibb Məktəbinin klinik tibb təhsili üzrə professoru Kristian C. Karlson bildirib ki, alimlər ətrafların nisbi möhkəmliyini “hədd xüsusiyyəti” kimi nəzərdən keçirirlər. Onun sözlərinə görə, bu göstərici “Australopithecus” və “Homo” arasında davranışdakı mühüm və fundamental dəyişikliyi əks etdirə bilər.

“Australopithecus” fosilləri isə fərqli mənzərə ortaya qoyub. Bu canlıların qol sümükləri bud sümüklərinə nisbətən daha güclü olub və bu xüsusiyyət müasir meymunların skelet quruluşuna bənzəyir. Lakin ayaqlardakı vəziyyət fərqli olub. Bud və baldır sümüklərinin möhkəmliyi arasındakı əlaqə daha çox insanabənzər xüsusiyyət göstərib. Bu iki göstəricinin birlikdə təhlili onu deməyə əsas verir ki, “Australopithecus”un yuxarı ətrafları ağaclarda hərəkət üçün hələ də mühüm əhəmiyyət daşıyıb, aşağı ətrafları isə dik vəziyyətdə yeriməyə uyğunlaşıb.

Karlsonun sözlərinə görə, “Australopithecus” meymunabənzər qol sümüyü möhkəmliyini insanabənzər ayaq xüsusiyyətləri ilə birləşdirib. Bu isə onların müasir dövrdə tam analoqu olmayan özünəməxsus hərəkət strategiyasına malik olduğunu göstərir.

Bu nəticə “Australopithecus”un ağaclarda nə qədər vaxt keçirdiyi ilə bağlı uzun müddətdir davam edən elmi mübahisəyə də toxunur. Bəzi tədqiqatçılar bu əcdadların əsasən yerdə dik vəziyyətdə hərəkət etdiyini düşünür. Yeni araşdırmanın müəllifləri isə əldə olunan sümük göstəricilərinin ağaclarda hərəkətin onların həyatında hələ də əhəmiyyətli yer tutduğunu göstərdiyini bildirirlər.

Ətraflardan istifadə formasındakı dəyişiklik insan beyninin sürətlə böyüməsinin başladığı dövrə təxminən uyğun gəlir.

Alimlər beynin böyüməsini dilin inkişafı, alətlərdən istifadə və qida əldə etmə üsullarındakı dəyişikliklərlə əlaqələndirən müxtəlif izahlar irəli sürüblər. Karlson və həmkarları isə yerdə daha uzun məsafələr qət etməyin ətrafların möhkəmliyindəki dəyişikliklərlə beynin ölçüsündəki artım arasında əlaqə yarada biləcəyini düşünürlər.

Tədqiqatçılar ehtimal edirlər ki, daha çox yeriməyə keçid bədən və beyin üçün yeni tələblər yaradıb və bu, həmin dəyişikliklərin təxminən eyni dövrdə baş verməsini qismən izah edə bilər.

Bununla belə, bu əlaqə araşdırmada ehtimal kimi təqdim olunur və insan təkamülündə beynin böyüməsinin konkret səbəbini müəyyənləşdirmir.

mənbə: scitechdaily.com