Qlobal temperaturun nə qədər yüksəlməsi ilə yanaşı, onun nə qədər sürətlə artması da Atlantik okeanındakı nəhəng cərəyan sisteminin gələcəyini müəyyən edə bilər. Yeni araşdırmaya görə, sürətli istiləşmə AMOC-un daha aşağı temperatur səviyyəsində belə çökməsinə səbəb ola bilər. Atlantik meridional çevrilmə sirkulyasiyası — AMOC — tropiklərdən isti suları şimala daşıyan, istiliyi planet üzrə yenidən bölüşdürən və Qərbi Avropanın nisbətən mülayim iqliminin formalaşmasına kömək edən böyük okean cərəyanları sistemidir. Utrext Universitetinin alimlərinin iqlim modelləri üzərində apardığı yeni araşdırma göstərir ki, qlobal temperaturun artım tempi okeanın uyğunlaşa biləcəyindən daha yüksək olduqda AMOC çökməyə doğru gedə bilər.
Natures Climate Change jurnalında dərc olunan tədqiqata əsasən, temperatur yavaş artdıqda AMOC qlobal istiləşmə 5°C-yə çatanda belə sabit qala bilib. Lakin daha sürətli istiləşmə şəraitində sistem təxminən 2°C qlobal istiləşmə səviyyəsində çöküb. Bu nəticələr göstərir ki, iqlim dəyişikliyinin yalnız hansı temperatur səviyyəsinə çatacağı deyil, həmin səviyyəyə nə qədər sürətlə çatacağı da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
AMOC-un çökməsi bugünkü güclü okean dövranından bir neçə onillik ərzində xeyli zəif vəziyyətə keçid demək olardı.
Alimlər uzun müddətdir temperaturun yüksəlməsinin və qütb bölgələrində buzların əriməsi nəticəsində okeana daxil olan şirin suyun artmasının AMOC-u kritik həddi keçməyə məcbur edə biləcəyindən şübhələnirlər. Yeni araşdırma isə okeanın bu dəyişikliklərə uyğunlaşmaq üçün nə qədər vaxta sahib olduğunu əsas amil kimi nəzərdən keçirir.
Tədqiqatın həmmüəllifi, Utrext Universitetinin dinamik okeanoqrafiya professoru Henk Dijkstranın sözlərinə görə, yavaş istiləşmə zamanı okeanın səthindən ən dərin qatlarına qədər bütün sistemi tədricən yenidən təşkil etmək və dəyişən şəraitə uyğunlaşmaq üçün vaxtı olur. Sürətli istiləşmə zamanı isə okean iqlim dəyişikliklərinin tempinə çata bilmir.
Utrext Universitetinin Dəniz və Atmosfer Tədqiqatları İnstitutunun alimləri istiləşmə sürətinin təsirini yoxlamaq üçün iqlim modelini iki fərqli ssenari üzrə işlədiblər.
Birinci ssenaridə atmosferdəki karbon qazının (CO₂) konsentrasiyası hər il 0,5 ppm artıb. İkinci ssenaridə isə artım sürəti beş dəfə yüksək — ildə 2,5 ppm olub. Bu göstərici hazırkı artım tempinə yaxındır. Tədqiqatın həmmüəllifi Reyk Börner bildirib ki, alimlər qəsdən bu gün müşahidə ediləndən xeyli daha yavaş istiləşmə ssenarisini nəzərdən keçiriblər. Bununla onlar son nəticədə temperaturun nə qədər yüksəlməsindən asılı olmayaraq yalnız istiləşmə sürətinin təsirini müəyyənləşdirməyə çalışıblar.
Niyə AMOC-un çökməsi üçün fərqli temperatur hədləri göstərilir?
Utrext Universitetinin 2024-cü ildə apardığı əvvəlki araşdırmada Şimali Atlantikaya daxil olan ərimiş suyun AMOC-a təsiri öyrənilmişdi. Həmin modeldə qlobal istiləşmə və onun sürəti nəzərə alınmamışdı.
Tədqiqat göstərmişdi ki, kifayət qədər ərimiş suyun daxil olması okean dövranını kritik həddən kənara çıxara bilər. Lakin AMOC-u bu həddə çatdırmaq üçün real şəraitdə gözlənilməyəcək qədər böyük həcmdə ərimiş su lazım idi. Bu nəticə ərimiş suyun təkbaşına hazırkı AMOC-u sabitlikdən çıxarmasının ehtimalının aşağı olduğunu göstərirdi. Daha sonra tədqiqatçılar AMOC-un müxtəlif qlobal istiləşmə ssenarilərində necə davranacağını araşdırıblar. Orta və yüksək emissiya ssenarilərində aparılan modelləşdirmələr AMOC-un təxminən 2060-cı ildə kritik həddə çata biləcəyini göstərib. Həmin vaxt qlobal istiləşmənin təxminən 2,5°C olacağı proqnozlaşdırılıb. Bu göstərici əvvəlki tədqiqatlarda AMOC-un çökməsi üçün nəzərdə tutulan təxminən 4°C həddindən xeyli aşağıdır. Yeni araşdırma müxtəlif iqlim modellərində AMOC-un çökməsi üçün fərqli temperatur hədlərinin alınmasının mümkün səbəbini izah edir.
Tədqiqatın aparıcı müəllifi René van Westen bildirir ki, AMOC-un müəyyən temperatur həddindən sonra mütləq çökəcəyini göstərən universal bir temperatur səviyyəsi olmaya bilər.
Onun sözlərinə görə, okean dövranının sabitliyi iqlimin nə qədər sürətlə dəyişməsindən asılıdır.
Tədqiqatçılar AMOC üçün kritik istiləşmə tempinin təxminən on ildə 0,3°C olduğunu hesablayıblar. Bu sürətə dünya artıq yaxınlaşır. Nəticələr temperatur artımının yavaşladılmasının yaxın perspektivdə AMOC-un çökməsi riskini azalda biləcəyinə işarə edir. İqlim siyasətində, o cümlədən Paris Sazişində əsas diqqət temperaturun son nəticədə hansı səviyyəyə çatmasının məhdudlaşdırılmasına yönəlir. Bəzi iqlim ssenarilərində isə temperaturun müəyyən edilmiş həddi müvəqqəti olaraq keçməsinə — “overshoot” adlanan vəziyyətə — imkan verilir. Bu yanaşmada gələcək texnologiyaların temperaturu sonradan yenidən aşağı sala biləcəyi nəzərdə tutulur. Lakin yeni araşdırmaya görə, AMOC baxımından belə bir ssenaridə yalnız temperaturun nə qədər yüksəlməsi deyil, onun həmin səviyyəyə nə qədər sürətlə çatması da əhəmiyyətlidir.
Van Westen vəziyyəti avtomobil idarə etməyə bənzədir: divara doğru hərəkət edirsinizsə, onu keçmək üçün istiqaməti dəyişmək lazımdır. Bunun üçün isə əyləci vaxtında basmaq vacibdir.
Tədqiqatçıların nəticələri göstərir ki, qlobal istiləşmənin sürəti okean sistemlərinin uyğunlaşma imkanlarını aşdıqda, AMOC daha əvvəl düşünüldüyündən aşağı temperatur səviyyəsində də sabitliyini itirə bilər.
mənbə: scitechdaily.com
Şərhlər
Hələ təsdiqlənmiş şərh yoxdur.
Şərh yazın
Şərh yazmaq üçün hesabınıza daxil olun və e-poçtunuzu təsdiqləyin.