Alimlər son buz dövründən sağ çıxmış qədim dağ buzlağı aşkar ediblər

Alimlər Tibetin Quliya yaylasında buzların əvvəllər düşünüldüyündən xeyli qədim olduğuna dair inandırıcı sübutlar əldə ediblər. Yeni araşdırmaya görə, yüksək dağlıq ərazidə basdırılmış buz təbəqələri 128 min ildən çox müddət ərzində qorunub qala bilər.  Tibetin şimal-qərbində yerləşən Quliya yaylasından götürülmüş buz nüvələrini araşdıran tədqiqatçılar ən dərin təbəqələrin əvvəlki hesablamalardan xeyli qədim olduğunu müəyyən ediblər. Yeni xronologiya doğru olduğu halda, Quliya bölgəsində indiyədək əldə edilmiş ən qədim buz nüvələri və qütb bölgələrindən kənarda aşkar edilmiş ən uzunmüddətli dağ buz iqlim arxivlərindən birini ehtiva edir.

Əvvəlki araşdırmalar Quliyadakı ən qədim buzların təxminən 12 min il əvvəl başlayan Holosen epoxasından nə qədər geriyə uzandığı ilə bağlı suallar doğurmuşdu. Yeni tədqiqat isə buzların ən azı bir hissəsinin daha qədim olduğunu və son buzlaşma dövrünə qədər uzana biləcəyini göstərir. “Əgər Tibetdə yalnız Holosen dövrünə aid buz olsaydı, bu, son buz dövründə mövcud olmuş böyük buz örtüklərinin erkən Holosen dövründə qorunub qalmadığını göstərərdi. Lakin sübutlar onların qaldığını göstərir”, – araşdırmanın aparıcı müəllifi, Ohayo Dövlət Universitetinin yer elmləri professoru və Byrd Qütb Araşdırmaları Mərkəzinin baş elmi əməkdaşı Lonni Tompson bildirib.  Bu nəticə temperatur və yağıntı dəyişikliklərinə yüksək həssas olan bu regionda buzlaqların və iqlimin necə dəyişdiyini araşdırmaq üçün alimlərə daha uzunmüddətli məlumat arxivi təqdim edir.

Tədqiqatçılar 1992 və 2015-ci illərdə Quliya buz örtüyündən qazılmış buz nüvələrini müqayisə ediblər. Aralarında 23 il fərq olmasına baxmayaraq, hər iki nüvədə oksigen izotoplarının oxşar dəyişiklikləri müşahidə olunub.  Oksigen izotoplarındakı dəyişikliklər keçmiş ətraf mühit şəraiti barədə məlumat verə bilər.

Bu uyğunluq buzda qorunmuş iqlim siqnallarının yalnız bir qazma sahəsinə və ya nümunəyə xas təsadüfi nəticə olmadığını göstərir.

“Eyni buz örtüyü daxilində əldə edilən məlumatların təkrarlana bilməsi son dərəcə vacibdir. Əgər dörddə bir əsr sonra eyni nəticəni əldə edirsinizsə, bu, buzun zaman ərzində davranışı haqqında çox şey deyə bilər”, – Tompson qeyd edib. 

Qədim buzlaqların yaşını müəyyən etmək çətindir. Bunun üçün donmuş təbəqələr daxilində etibarlı xronoloji göstəricilər tapmaq lazımdır.  Quliya buz nüvələrində tədqiqatçılar berillium və xlorun radioaktiv izotoplarından istifadə ediblər. Bu izotopların məlum parçalanma sürətləri uzun zaman ərzində baş vermiş ətraf mühit hadisələrinin izlərini qoruyub saxlaya bilir. Alimlər bu izotoplardan istifadə edərək 41 min ildən çox əvvəl Yer kürəsinin maqnit sahəsində baş vermiş böyük dəyişikliklə – Laschamp geomanyetik ekskursiyası ilə əlaqəli kimyəvi izləri müəyyənləşdiriblər. Bu hadisə buz nüvəsinin xronologiyasını müəyyənləşdirməyə kömək edən tanınan zaman göstəricisi rolunu oynayır. Daha sonra komanda buz nüvələrindən əldə edilən nəticələri Tibetin başqa ərazilərindəki mağara çöküntülərindən alınmış oksigen izotopu məlumatları ilə müqayisə edib. Bu məlumatların birlikdə təhlili Quliyadakı ən qədim buzun 128 min ildən də qədim ola biləcəyini göstərir.

Buz nüvələri təbii arxiv rolunu oynayır. Onların daxilində qar, toz, qazlar və müxtəlif kimyəvi birləşmələrdən ibarət təbəqələr qorunur. Bu materiallar keçmiş iqlim və atmosfer şəraiti haqqında məlumatları saxlayır. Dəqiq zaman xəttinin müəyyənləşdirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki alimlər buzun hər bir təbəqəsinin nə vaxt formalaşdığını bilmədən həmin dəyişiklikləri Yer kürəsinin iqlim sistemində başqa hadisələrlə əlaqələndirə bilməzlər.

Son buzlaşma dövrünə qədər uzanan dağ buz nüvələri olduqca nadirdir. Tompsonun sözlərinə görə, Perunun And dağlarında yerləşən Uaskaran buzlağından əldə edilmiş buz nüvələri 30 min ildən bir qədər çox əvvələ qədər uzanır. Quliyadakı buz arxivi isə 100 min ildən də uzağa gedir. “Bu, həqiqətən də çox mühüm nəticədir. Çünki qütb bölgələrindən kənarda bu qədər qədim dövrə qədər uzanan dağ zirvəsi buz nüvəsi yalnız Quliyadadır. Uaskaran nüvələri 30 min ildən bir qədər əvvələ qədər gedir, 100 min ildən əvvələ yox. Buna görə Quliya çox unikal arxivdir”, – alim bildirib.

Quliyanın landşaftı və buz örtüyünün quruluşu bu qədər qədim təbəqələrin qorunmasına kömək etmiş ola bilər. Lakin araşdırma etibarlı zaman şkalasının yaradılmasının da vacibliyini göstərir.

Dəqiq tarixləndirmə olmadan alimlər buzlaşmanın nə vaxt gücləndiyini, qədim buzların nə qədər müddət mövcud olduğunu və böyük buz itkisi mərhələlərinin nə vaxt baş verdiyini dəqiq müəyyən edə bilməzlər. “Planetdə buz nə vaxt formalaşmağa başladı və onun təbii şəkildə itirilməsi prosesləri necə baş verdi? Bunları bilməliyik. Bunu həqiqətən nümayiş etdirməyin yeganə yolu isə bu arxivlərdə dəqiq zaman şkalaları yaratmaqdır”, – Tompson deyib. Yenilənmiş xronologiya Quliya buzunda qorunan digər kimyəvi və bioloji göstəricilərin də yenidən şərh edilməsinə imkan yarada bilər. Gələcək nümunələr alimlərə daha uzun geoloji zaman ərzində iqlim, atmosfer kimyası və ətraf mühit şəraitində baş vermiş dəyişiklikləri yenidən qiymətləndirməyə kömək edə bilər.

Tədqiqat qrupu yeni müəyyən edilmiş xronologiyada digər iqlim göstəricilərinin necə yerləşdiyini öyrənmək üçün Quliyadan götürülmüş əlavə nümunələri analiz etməyi planlaşdırır.

Bu ölçmələr müxtəlif buzlaşma və buzlaqlararası dövrlər ərzində ətraf mühitdə baş vermiş dəyişikliklərin daha ətraflı mənzərəsini ortaya çıxara bilər. 

“Ümumi mənzərə ondan ibarətdir ki, nəticələrimiz olduqca ardıcıl bir hekayə danışır. Elmi düzgün qurduğunuz zaman nəticələr də bir-biri ilə uyğun olur. Sadəcə, onun bizə nə deməyə çalışdığını anlamaq üçün düşüncəmizi bu nəticələrə uyğunlaşdırmalıyıq”, – Tompson bildirib.

mənbə: scitechdaily.com