Zəlzələ qırılmaları qəfil suya yaxın axıcılıq qazana bilər

Alimlər zəlzələ zamanı tektonik qırılmaların nəhəng məsafələrə sürüşməsinə imkan verən gözlənilməz mexanizmin izlərini aşkar ediblər.  Yaponiyanın Boso yarımadasında yerləşən süxurlar güclü zəlzələlər zamanı baş verə biləcək qeyri-adi geoloji prosesin izlərini qoruyub saxlayıb. Tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, hərəkət edən süxur səthləri arasında sıxışmış gil qatı demək olar ki, su qədər axıcı vəziyyətə düşə bilər. Bu proses qırılma səthləri arasındakı müqaviməti kəskin azaldaraq onların böyük məsafələrə sürüşməsinə şərait yarada bilər.  Osaka Metropolitan Universitetinin professoru Tetsuro Hirononun rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu tərəfindən əldə edilən nəticələr bəzi zəlzələlərin dağıdıcı sunamilərə səbəb ola biləcək nəhəng dənizdibi yerdəyişmələrini necə yaratdığını izah etməyə kömək edə bilər.

Tədqiqatçılar təxminən 15 milyon il əvvəl qədim dəniz dibində formalaşmış və hazırda səthə çıxmış süxurları araşdırıblar. Qədim zəlzələ qırılmasının daxilində qeyri-adi dalğavari və əyri laylar, həmçinin hərəkət edən mayelərdə yaranan burulğanlara bənzər strukturlar aşkarlanıb.  Alimlər bu formaları “turbulent axına bənzər” strukturlar kimi xarakterizə ediblər. Onların quruluşunu maye dinamikası prinsipləri əsasında təhlil edən tədqiqatçılar istilik təzyiqlənməsi adlanan prosesin qırılma daxilindəki gili axıcı vəziyyətə gətirdiyinə dair sübutlar əldə ediblər.  İstilik təzyiqlənməsi qırılma boyunca sürətli hərəkət nəticəsində güclü sürtünmə istiliyi yarandıqda baş verir. Süxurların mikroskopik boşluqlarında qalmış su qızdıqca təzyiq artır. Nəticədə, normal şəraitdə qırılma səthlərini bir-birinə bağlı saxlayan sürtünmə müqaviməti azalır. Bu zəifləmə zəlzələ zamanı süxurların daha böyük məsafəyə sürüşməsinə imkan yarada bilər.

Professor Tetsuro Hirono bildirib ki, aparılan təhlillər zamanı materialın özlülüyünün suyun özlülüyünə yaxınlaşdığı müəyyən edilib. Onun sözlərinə görə, bu, özlülüyün kəskin azalması deməkdir. Belə axıcı vəziyyət dinamik yağlama mexanizmi kimi fəaliyyət göstərərək qırılmanı əhəmiyyətli dərəcədə zəiflədə bilər. Nəticədə yaranan genişmiqyaslı sürüşmə dəniz dibinə yaxın qırılma sahəsində böyük yerdəyişməyə və potensial olaraq sunamiyə səbəb ola bilər. Bu mexanizm bəzi güclü zəlzələlər zamanı müşahidə olunan ekstremal dənizdibi yerdəyişmələrini izah etməyə kömək edə bilər.  2011-ci ildə Yaponiyanın şərqində 9,1 bal gücündə zəlzələ baş vermişdi. Yeraltı təkanlar və qırılma boyunca hərəkət təxminən altı dəqiqə davam etmiş, nəticədə okean dibində böyük yerdəyişmə yaranaraq dağıdıcı sunamiyə səbəb olmuşdu.  Qədim süxurlarda aşkarlanan izlər 2011-ci il zəlzələsi zamanı da eyni zəifləmə mexanizminin baş verdiyini sübut etmir. Bununla belə, onlar seysmik hadisələr zamanı qırılmaların fiziki xüsusiyyətlərinin necə kəskin dəyişə biləcəyinə dair mühüm dəlillər təqdim edir.  

Tədqiqatçılar əldə etdikləri analiz üsullarını müasir qırılmalara tətbiq etməyi planlaşdırırlar. Qırılma materiallarının özlülüyündəki dəyişiklikləri öyrənməklə zəlzələ zamanı mümkün sürüşmə məsafəsini daha dəqiq qiymətləndirmək nəzərdə tutulur.  Qırılmaların hərəkətinin daha düzgün hesablanması dəniz dibində yarana biləcək yerdəyişmələrin və bununla əlaqəli sunami təhlükəsinin proqnozlaşdırılmasını təkmilləşdirə bilər.

Professor Hirono vurğulayıb ki, qırılmalar zamanı özlülüyün necə dəyişdiyini anlamaq sürüşmənin miqyasını daha dəqiq müəyyənləşdirməyə imkan verə bilər. Bu isə sunami riskinin azaldılması tədbirlərinə dəstək ola bilər.

mənbə: scitechdaily.com