Nikaraquanın Masaya vulkanının altında iki fərqli proses baş verir

Peyk müşahidələri Nikaraquanın aktiv Masaya vulkanının yeraltı maqma sistemində eyni vaxtda iki fərqli prosesin baş verdiyini göstərir: vulkanın əsas kalderası əvvəlcə çöksə də, sonradan yüksəlməyə başlayıb, aktiv Santyaqo kraterinin ətrafındakı ərazi isə tədqiqat dövrü boyunca çökməkdə davam edib. Alimlər bu fərqli hərəkətlərin yeraltındakı maqma ehtiyatlarının müstəqil şəkildə dəyişməsi ilə əlaqəli ola biləcəyini düşünürlər.

Geophysical Research Letters jurnalında dərc olunan tədqiqat Pensilvaniya Dövlət Universitetinin alimləri tərəfindən aparılıb.

Nəticələr vulkanın yeraltı quruluşunu daha yaxşı anlamağa və gələcəkdə mümkün təhlükələrin monitorinqini təkmilləşdirməyə kömək edə bilər. Nikaraquanın paytaxtı Manaquanın cənub-şərqində yerləşən Masaya vulkanı lava gölünü yaxından görmək istəyən turistləri cəlb edir. Bununla yanaşı, vulkanın təxminən 21 kilometrliyində 2 milyona yaxın insan yaşayır. Səthdə görünən ərimiş süxur isə yeraltında baş verən mürəkkəb proseslərin yalnız kiçik bir hissəsini əks etdirir. Maqmanın yeraltı anbarlar arasında necə hərəkət etdiyini tam anlamaq vulkanın fəaliyyətindəki dəyişiklikləri vaxtında müəyyənləşdirmək baxımından vacibdir.

Pensilvaniya Dövlət Universitetinin tədqiqatçıları 2018–2024-cü illər ərzində peyk ölçmələri vasitəsilə vulkanın səthindəki dəyişiklikləri izləyiblər. Müşahidələr zamanı Masaya kalderasının — vulkanın zirvə hissəsində yerləşən iri çökəkliyin — səthinin əvvəlcə aşağı endiyi, daha sonra isə yüksəlməyə başladığı müəyyən edilib. Bunun əksinə olaraq, aktiv Santyaqo kraterinin və onun lava gölünün ətrafındakı ərazi bütün tədqiqat müddətində çökməyə davam edib. Bu fərq vulkanın yeraltı maqma sisteminin vahid şəkildə deyil, müxtəlif hissələrdə fərqli proseslərlə dəyişə biləcəyinə işarə edir.

Alimlər müşahidələr üçün təxminən hər 12 gündən bir Masaya üzərindən keçən Sentinel-1 peykinin radar məlumatlarından istifadə ediblər. Radar siqnalları buludların arasından keçərək yer səthindən əks olunur. Tədqiqatçılar müxtəlif vaxtlarda qeydə alınan siqnalları interferometriya üsulu ilə müqayisə edərək peyklə yer səthi arasındakı məsafənin necə dəyişdiyini müəyyənləşdiriblər. İnterferometrik sintetik aperturalı radar (InSAR) adlanan bu üsul vulkanın səthindəki çox kiçik yerdəyişmələri izləməyə imkan verir. Yeraltı maqma anbarından maqma çıxdıqda onun üzərindəki süxurlar çökə bilər. Əksinə, anbara yeni maqma daxil olduqda yer səthi şişərək yüksələ bilər.

Tədqiqatçılar kalderanın əvvəlcə çökməsi, daha sonra isə yüksəlməyə başlamasını Masayanın əsas maqma anbarında təzyiqin və həcmin artması ilə əlaqələndirirlər. Onların ehtimalına görə, bu prosesə daha dərində yerləşən yeni maqma mənbəyindən gələn material səbəb ola bilər. Bununla belə, peyk ölçmələri birbaşa yer səthindəki hərəkətləri qeydə alır; yeraltında baş verən proseslərə dair izah isə həmin məlumatların elmi şərhinə əsaslanır.

Tədqiqatın aparıcı müəllifi, Pensilvaniya Dövlət Universitetinin məzunu Lizzi Conson bildirib ki, əsas maqma anbarının genişlənməyə başlaması ilə eyni vaxtda aktiv Santyaqo kraterinin ətrafındakı ərazi müstəqil şəkildə çökməyə davam edib.

Bu müşahidə vulkanın yeraltı maqma sisteminin daha mürəkkəb olduğunu göstərir. Tədqiqatçıların fikrincə, Santyaqo kraterinin ətrafındakı davamlı çökmə daha dayazda yerləşən ikinci maqma anbarında maqmanın azalması ilə əlaqəli ola bilər.

Masaya vulkanının yaratdığı təhlükələrdən biri də kükürd dioksid qazının atmosferə buraxılmasıdır. Vulkanın bu qazı davamlı şəkildə yayması ətraf ərazilərdə onun konsentrasiyasının təhlükəli səviyyələrə çatmasına səbəb ola bilər. Maraqlıdır ki, vulkanın son böyük lava axını 1772-ci ildə qeydə alınıb.

Tədqiqatçılar araşdırılan dövrdə müşahidə edilən yer səthi dəyişikliklərinin ətraf icmalar üçün dərhal təhlükə yaratdığını müəyyən etməyiblər. Bununla belə, vulkanın fəaliyyətinin uzunmüddətli izlənməsi və yeraltı sistemin modelləşdirilməsi mümkün dəyişikliklərin daha yaxşı anlaşılmasına kömək edə bilər.

Consonun sözlərinə görə, bu yanaşma lava göllərinə malik digər bazalt vulkanlarının monitorinqi üçün də faydalı ola bilər. Belə vulkanlarda səthdəki ərimiş süxuru görmək mümkün olsa da, onun altında baş verən prosesləri müəyyənləşdirmək çətin olaraq qalır.

Tədqiqatçı qeyd edib ki, davamlı müşahidələr vulkanın adi fəaliyyət səviyyəsini müəyyənləşdirməyə və təhlükənin artmasına işarə edə biləcək dəyişiklikləri vaxtında aşkar etməyə imkan verir. Belə məlumatlar zərurət yarandıqda əhalinin vaxtında xəbərdar edilməsi üçün əhəmiyyət daşıya bilər. Masaya vulkanının ətrafında yaşayan insanlar və onun lava gölünü ziyarət edən turistlər üçün əsas məqsəd yer səthindəki dəyişiklikləri daha dəqiq izləmək, mümkün təhlükələri vaxtında qiymətləndirmək və risklərin azaldılması üçün kifayət qədər vaxt qazanmaqdır.

mənbə: scitechdaily.com