Dinozavrları məhv edən asteroidin düşündüyümüzdən daha qeyri-adi olduğu üzə çıxıb

Alimlər  Mezozoy erasının Təbaşir dövrünün sonunda Yer kürəsində kütləvi məhvolmaya səbəb olan kosmik cismin hansı tipə aid olduğunu daha dəqiq müəyyənləşdiriblər. Yeni araşdırmaya görə, dinozavrların məhvinə səbəb olan Çiksulub asteroidinin tərkibi Yerə düşən əksər meteoritlərdən xeyli fərqli olub. Təxminən 66 milyon il əvvəl indiki Meksikanın Yukatan yarımadası ərazisinə düşən Çiksulub kosmik cismi Yer kürəsində nəhəng krater yaradıb. Toqquşma zamanı asteroid demək olar ki, tamamilə buxarlanıb və onun izlərinin böyük hissəsi yoxa çıxıb.

Lakin bu toqquşmanın nəticələri bütün dünyada qorunub. Zərbədən sonra atmosferə yayılan materiallar Yer səthində nazik gil təbəqəsi formalaşdırıb. Alimlər məhz bu təbəqədə qorunub qalan olduqca kiçik kimyəvi izləri araşdıraraq Yerə düşən cismin xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirməyə çalışıblar. Yeni analizlər nəticəsində alimlər kosmik cismin CO xondriti adlanan son dərəcə nadir meteorit növü ola biləcəyi qənaətinə gəliblər.

CO xondritləri daha geniş karbonlu xondritlər ailəsinə daxildir. Bu qrup Yer üzündə nümunələri əldə edilmiş meteoritlərin cəmi təxminən 5 faizini təşkil edir. CO xondritləri isə həmin qrupun belə çox kiçik bir hissəsidir.

Nikel izləri asteroidin kimliyini müəyyənləşdirməyə kömək edib

Çiksulub kosmik cisminin diametrinin təxminən 10–15 kilometr, toqquşma sürətinin isə saatda təxminən 64 min kilometr olduğu hesab edilir. Toqquşma nəticəsində yaranan Çiksulub krateri bu gün Meksikanın Yukatan yarımadasının altında yerləşir. Lakin zərbə zamanı atmosferdən Yerə çökən gil təbəqəsi hadisənin izlərini kraterdən minlərlə kilometr uzaqda da qoruyub.

Institut de Physique du Globe və Paris Universitetinin tədqiqatçıları illər ərzində toplanmış həmin gil nümunələrini araşdırıblar.  Onlar cismin tərkibini müəyyənləşdirmək üçün nikel izotoplarının yüksək dəqiqliklə ölçülməsindən istifadə ediblər. İzotoplar eyni elementin müxtəlif kütləyə malik formalarıdır.

Araşdırmanın nəticələri 17 iyul 2026-cı ildə Science Advances jurnalında dərc olunub. İşdə Britaniya Kolumbiyası Universiteti (UBC), eləcə də Paris, Brüssel və Vyana şəhərlərindəki tədqiqatçılar iştirak ediblər. UBC-də qonaq professor kimi çalışan və araşdırmada iştirak edən professor Philippe Claeys bildirir ki, bu tədqiqat olduqca çətindir. Çünki kosmik cismin özü toqquşma zamanı demək olar ki, tamamilə buxarlanıb və onun yalnız çox kiçik bir hissəsi Yer səthindəki KT gil təbəqəsində qorunub.

Bu gil təbəqəsi Təbaşir–Paleogen (K–Pg) kütləvi məhvolma hadisəsinin geoloji izlərindən biridir.

Aparılan ölçmələr Çiksulub zərbəsinə səbəb olan cismin Ornans sinfinə aid karbonlu xondrit, yəni CO xondriti olduğunu göstərir.

Bu meteoritlər Günəş sistemində məlum olan ən ilkin və nisbətən dəyişilməmiş materiallar arasında yer alır. Claeys onların Yer üzündə muzeylərdə nümayiş etdirilən adi meteoritlərə bənzəmədiyini vurğulayır.  CO xondritlərinin kimyəvi tərkibində uçucu maddələrin miqdarı nisbətən azdır. Uçucu maddələr nisbətən asanlıqla qaz halına keçən element və birləşmələrdir.

Bu xüsusiyyət asteroidin Yerə düşməsi nəticəsində baş verən kütləvi məhvolmanın mexanizminə dair mövcud təsəvvürlər üçün də əhəmiyyətlidir.

CO xondritlərində karbon, sink, su və xüsusilə kükürd kimi uçucu elementlərin miqdarı digər meteorit sinifləri ilə müqayisədə daha azdır. Bu, alimlərin dinozavrların məhvinə səbəb olan hadisə ilə bağlı əsas nəzəriyyəsini dəyişdirmir. Lakin nəticələr göstərir ki, asteroidin özündəki kükürdün kütləvi məhvolmanın əsas səbəbi olması ehtimalı daha aşağıdır. Tədqiqatçılar bunun əvəzinə toqquşma zamanı atmosferə yayılan son dərəcə xırda toz və dağıntı hissəciklərinin əsas rol oynaya biləcəyini düşünürlər.

Toqquşma nəticəsində atmosferə böyük miqdarda material atılıb. Bu hissəciklər Yer atmosferində və iqlim sistemində ciddi dəyişikliklərə səbəb olaraq ekosistemlərə genişmiqyaslı təsir göstərmiş ola bilər. Araşdırmaya görə, asteroidin tərkibinin müəyyənləşdirilməsi toqquşmanın nə üçün bu qədər dağıdıcı olduğunu daha yaxşı anlamağa imkan verir.

Çiksulub asteroidinin mənşəyi hələ də dəqiq müəyyən edilməyib.

Tədqiqatçılar mümkün mənbələr arasında Günəş sisteminin asteroid və digər kosmik dağıntılarla zəngin olan uzaq xarici bölgələrini, eləcə də Yupiter yaxınlığındakı asteroid qurşağının xarici hissəsini nəzərdən keçirirlər. Alimlər hesab edirlər ki, belə nadir və uzaq mənşəli bir kosmik cismin Yerə düşməsi dinozavrların tarixində olduqca qeyri-adi bir hadisə olub.

Professor Claeysin sözlərinə görə, bu qədər nadir kosmik cismin Yerə çırpılması dinozavrların nə qədər bəxtsiz olduğunu bir daha göstərir. 

mənbə: scitechdaily.com