Beyin görüntüləri progesteron ilə qadınların əhval-ruhiyyəsi arasında yeni əlaqəni ortaya qoyub

Progesteron hormonunun əhval-ruhiyyəyə təsiri uzun müddətdir məlumdur. İndi isə Barselona Universitetinin tədqiqatçıları menstrual sikl ərzində progesteron səviyyəsinin yüksəlməsinin beynin emosiyaların idarə olunmasında iştirak edən bəzi bölgələrində fəaliyyət nümunələrinin daha az fərqlənməsi ilə əlaqəli olduğunu müəyyən ediblər.

Psychological Medicine jurnalında dərc olunan araşdırmada yumurtalıq hormonları olan estradiol və progesteronun təbii səviyyələrinin beynin emosiyaların idarə olunmasında iştirak edən bölgələrinə necə təsir etdiyi və bunun əhval-ruhiyyədəki dəyişiklikləri izah edib-etmədiyi araşdırılıb.

Emosiyaların idarə olunması emosional məlumatlara cavab olaraq davranışı tənzimləmək, xüsusilə də avtomatik emosional reaksiyaların qarşısını almaq bacarığıdır. Məsələn, insan ondan kömək istəməli olduğu xoşagəlməz bir şəxsdən uzaq durmaq istəyə bilər. Emosiyaların idarə olunması isə bu impulsu dəf edərək həmin şəxsə yaxınlaşıb kömək istəməyə imkan verə bilər.

Tədqiqat iştirakçılarının MRT görüntülərinin təhlili göstərib ki, progesteron səviyyəsi yüksək olduqda beyində “asan” və “çətin” emosional vəziyyətlər arasında fərq daha az nəzərə çarpır.

Bu nəticə beynin real həyatda müxtəlif emosional vəziyyətləri bir-birindən ayırmaq qabiliyyətinin zəifləyə biləcəyini göstərir.

Əksinə, beyin görüntülərində “asan” və “çətin” emosional vəziyyətlər arasında daha aydın fərq müşahidə olunan iştirakçılar əvvəlki həftə ərzində daha yaxşı əhval-ruhiyyədə olduqlarını bildiriblər. Bu beyin mexanizmi əhval-ruhiyyə göstəricilərindəki dəyişkənliyin təxminən 7 faizini izah edib.

Tədqiqatın əsas müəllifi, Barselona Universitetindən doktor Macià Buades-Rotger bildirib ki, araşdırmada yüksək progesteron səviyyəsinin emosiyaların idarə olunması ilə bağlı müxtəlif vəziyyətləri ayırd etməyi çətinləşdirən beyin fəaliyyət nümunələri ilə əlaqəli olduğu müəyyən edilib. Bu vəziyyət iştirakçıların daha aşağı əhval-ruhiyyəsi ilə də üst-üstə düşüb.

Onun sözlərinə görə, beynin müxtəlif emosional vəziyyətləri daha aydın ayırd edə bilməsi gündəlik həyatda emosiyaların daha yaxşı tənzimlənməsinə kömək edə bilər. Tədqiqatçı vurğulayıb ki, yalnız bir dəfə aparılan ölçmə əsasında səbəb-nəticə əlaqəsi müəyyən etmək mümkün deyil. Bununla belə, nəticələr progesteronun beyinə təsiri barədə əvvəllər məlum olmayan yeni məlumatlar ortaya qoyur.

Araşdırmada hormonal kontraseptivlərdən istifadə etməyən, təbii menstrual siklə malik 116 qadın iştirak edib. Onlar əhval-ruhiyyələri və menstrual siklin mərhələsi ilə bağlı sorğuları cavablandırıb, həmçinin hormon səviyyələrinin ölçülməsi üçün tüpürcək nümunəsi təqdim ediblər. Daha sonra iştirakçılar MRT müayinəsindən keçib və emosional reaksiyanı stimullaşdıran psixoloji tapşırıq yerinə yetiriblər. Tapşırıq zamanı onlara xoşbəxt və ya qəzəbli üz ifadələri göstərilib. İştirakçılardan ya təbii reaksiya vermələri — xoşbəxt üzə yaxınlaşmaları və qəzəbli üzdən uzaqlaşmaları — ya da əksinə davranmaları istənilib. Beləliklə, hər bir iştirakçı dörd fərqli vəziyyətlə qarşılaşıb.

Beyin fəaliyyətinin nümunələrini təhlil etmək üçün maşın öyrənməsindən istifadə edilib. Təhlil nəticəsində iştirakçının həmin anda “asan” və ya “çətin” emosional reaksiya doğuran vəziyyətlə qarşılaşdığını müəyyən etməyin mümkün olduğu ortaya çıxıb. Lakin progesteron səviyyəsi yüksək olduqda beynin lateral frontal qütb adlanan bölgəsindəki fəaliyyət nümunələri bir-birinə daha çox bənzəyib. Bu isə beynin “asan” və “çətin” tapşırıqlar arasındakı fərqi müəyyənləşdirməkdə daha az effektiv olduğunu göstərib.

Tədqiqatda iştirak etməyən Lübek Universitetinin neyroendokrinologiya üzrə mütəxəssisi professor Ulrike Krämer bildirib ki, araşdırmanın nəticələri progesteronun qadınların beyin fəaliyyətinə necə təsir etdiyinə dair yeni və dəyərli məlumatlar verir. Onun sözlərinə görə, klinik baxımdan bəzi qadınların progesterona digərlərindən daha həssas olduğu məlumdur. Bunun mümkün səbəblərindən biri onların beynində progesteron reseptorlarının daha çox olması ola bilər.

Tədqiqatın nəticələri gələcəkdə hormonlarla əlaqəli əhval-ruhiyyə problemlərinin, o cümlədən menstruasiya öncəsi disforik pozuntunun qiymətləndirilməsi və müalicəsinə daha fərdiləşdirilmiş yanaşmaların hazırlanmasına kömək edə bilər.

Mütəxəssis həmçinin bildirib ki, bu cür araşdırmalar qadınlara hormonların onların davranışına və emosional vəziyyətinə necə təsir etdiyini daha yaxşı anlamağa kömək edə bilər.

Tədqiqatın diqqətçəkən nəticələrindən biri estradiol üçün progesterondakı kimi təsirin müşahidə edilməməsi olub. Estradiol əhval-ruhiyyənin yaxşılaşması ilə tez-tez əlaqələndirilən digər əsas yumurtalıq hormonudur və menopauza simptomlarının müalicəsində də geniş istifadə olunur. Araşdırmanın müəlliflərindən biri, hazırda Barselona Muxtar Universitetində çalışan Rosamunde Hendricks bildirib ki, estradiolun təsirinin progesterondakı kimi müşahidə edilməməsi bu hormonun tüpürcəkdə dəqiq ölçülməsinin daha çətin olması ilə əlaqəli ola bilər. Bu səbəbdən tədqiqatçılar estradiolun beyinə təsir etdiyini istisna etmirlər. Sadəcə, istifadə olunan ölçmə üsullarının həmin təsiri etibarlı şəkildə aşkar etməyə imkan verməmiş olması mümkündür.

Alimlərin fikrincə, bu mexanizmlərin daha yaxşı öyrənilməsi hormonal dəyişikliklərin əhval-ruhiyyəyə təsir etdiyi vəziyyətlərin araşdırılmasına gələcəkdə yeni istiqamətlər verə bilər.

Ümumilikdə, tədqiqatın nəticələri göstərir ki, hormonal vəziyyət əhval-ruhiyyənin formalaşmasında və onun tənzimlənməsində iştirak edən beyin mexanizmlərində fərqliliyin mühüm mənbələrindən biri ola bilər.

mənbə: medicalxpress.com