Beyin yorulduqda dözümlülük azalır: Əzələlər zəifləməsə də, fiziki fəaliyyət daha çətin hiss olunur

Gün ərzində hesabatlara baxmaq, saysız-hesabsız e-maillərə cavab vermək, münaqişələri həll etmək və ard-arda qərarlar qəbul etməkdən sonra velosiped sürmək əvvəlkindən daha ağır görünə bilər. Halbuki ayaq əzələləri heç də zəifləməyib. Bu fenomeni araşdırmaq üçün Monreal Universitetinin Kineziologiya və Fiziki Aktivlik Elmləri Məktəbinin professoru Benjamin Pajo və Nantes Universitetinin tədqiqatçıları zehni yorğunluğun fiziki dözümlülüyə təsirini öyrəniblər. 

Nəticələr göstərib ki, zehni cəhətdən tələbkar tapşırıqdan sonra iştirakçılar velosipeddə daha qısa müddət məşq edib və fiziki fəaliyyəti daha çətin qəbul ediblər. Bununla belə, ayaq əzələlərinin aktivliyində əhəmiyyətli dəyişiklik müşahidə olunmayıb. Başqa sözlə, beyin fiziki səyi daha çətin hiss etdirə bilər, hətta əzələlər əvvəlki kimi işləməyə qadir olsa belə.

Tədqiqatçılar zehni yorğunluğu nəzarətli şəkildə yaratmaq üçün 18 iştirakçını araşdırmaya cəlb ediblər. Onlar əvvəlcə bir saatlıq koqnitiv tapşırıq yerinə yetirib, daha sonra stasionar velosipeddə məşq ediblər.  Hər iştirakçı protokolu iki dəfə tamamlayıb. Birinci halda onlar sənədli film izləyib. İkinci halda isə Stroop testinin genişləndirilmiş versiyasını yerinə yetiriblər. Bu testdə rəngin adı başqa rəngdə şriftlə göstərilir və iştirakçı sözü deyil, məhz şriftin rəngini deməlidir. Bunun üçün beyin avtomatik yaranan reaksiyanı boğmalı olur ki, bu da inhibitor nəzarət və koqnitiv çeviklik tələb edir. Koqnitiv tapşırıqdan sonra iştirakçılar maksimal aerob güclərinin 80%-nə uyğun intensivlikdə velosiped sürüblər və yorulana və ya dayanmağa qərar verənədək məşqi davam etdiriblər. Strup testindən sonra iştirakçılar orta hesabla 887 saniyə, sənədli filmə baxdıqdan sonra isə 999 saniyə velosiped sürə biliblər. Bu, təxminən 112 saniyəlik fərq deməkdir.

18 iştirakçıdan 15-də koqnitiv tapşırıqdan sonra fiziki performans daha aşağı olub. Tədqiqatçılar elektromioqrafiya üsulundan istifadə edərək dördbaşlı bud əzələsi, hamstringlər, sağrı və baldır əzələləri də daxil olmaqla 10 ayaq əzələsinin elektrik aktivliyini ölçüblər. İki vəziyyət arasında əzələ aktivliyində əhəmiyyətli fərq aşkarlanmayıb. “Bu, əzələlərin daha az enerjiyə malik olması ilə bağlı deyildi”, – Pajo bildirib. 

Tədqiqatçıların diqqət çəkdiyi əsas anlayış qəbul edilən səydir.

Qəbul edilən səy insanın fiziki fəaliyyətin çətinliyini və intensivliyini necə hiss etməsinə aiddir. Bu, ağrı ilə eyni deyil, baxmayaraq ki, intensiv fiziki fəaliyyət zamanı hər iki hiss eyni vaxtda yarana bilər. Pajo bunu belə izah edib: eyni sürətlə iki dəfə qaçdığınızı təsəvvür edin. Yaxşı istirahət etdiyiniz gün həmin temp sizə nisbətən rahat görünə bilər. Pis gecə yuxusundan və ya zehni baxımdan yorucu gündən sonra isə eyni temp daha ağır hiss oluna bilər. İnsan fiziki səylə bağlı qərarlarını özünü necə hiss etməsinə əsasən tənzimləyir. Səy nə qədər çətin qəbul edilirsə, insanın davam etməyə hazır olduğu həddə bir o qədər tez çatması mümkündür. Bu səbəbdən insan qəbul etdiyi səy həddindən artıq yüksəldikdə dayanmağa qərar verə bilər. Araşdırmada da iştirakçılar Strup testindən sonra özlərini daha çox zehni yorğun hiss etdiklərini bildiriblər.

Zehni yorğunluq əsasən uzunmüddətli səylərə təsir edir

Tədqiqat qrupunun əvvəlki araşdırmaları göstərib ki, zehni yorğunluq bütün fiziki performans növlərinə eyni şəkildə təsir etmir. Məsələn, ağır çəki qaldıran ağırlıqqaldıran, maneəni keçən hündürlüyə tullanan atlet, reqbi oyunçusu və ya finiş xəttinə qaçan sprinter kimi qısa müddətli, yüksək intensivlik tələb edən fəaliyyətlərdə uzunmüddətli koqnitiv səydən yaranan zehni yorğunluğun əhəmiyyətli təsiri müşahidə edilməyib.

Zehni yorğunluğun əzələlərin maksimal qüvvə, güc və ya sürət yaratmaq qabiliyyətini azaltdığı görünməyib. Bunun əksinə olaraq, uzun müddət davamlı səy tələb edən fəaliyyətlər daha həssas görünür. “Bunun səbəbi dözümlülüyün xarakteri ilə bağlıdır: insan davamlı olaraq səyi tənzimləməli, davam edib-etməməyə, yavaşlamağa və ya sürətlənməyə qərar verməli, həmçinin çətinlik hissinin öhdəsindən gəlməlidir”, – Pajo deyib. Zehni yorğunluq dəqiq hərəkət tələb edən psixomotor bacarıqlara və qərarverməyə də mənfi təsir göstərə bilər. Davamlı fiziki səy və sürətli qərarlar tələb edən idman növlərində bu təsirlər bir-birinin üzərinə əlavə oluna bilər.

Məşqdən əvvəl çox düşünməkdən çəkinmək lazımdır? - Mütləq deyil.

Pajo hesab edir ki, idmançılar üçün əsas nəticə məşqdən əvvəl bütün intellektual fəaliyyətləri dayandırmaq deyil. Daha çox, yarışdan əvvəl zehni dincəlməyə diqqət yetirməkdir. “İdmançının maksimum dözümlülük göstərməli olduğu yarışdan əvvəl fiziki səydən dərhal öncə ciddi koqnitiv yüklənmədən qaçmaq faydalı ola bilər”, – Pajo bildirib.  Digər tərəfdən, məşq zamanı müəyyən dərəcədə zehni yorğunluğun məqsədli şəkildə yaradılması faydalı ola bilər. Bu yanaşma “beyin dözümlülüyü məşqi” (brain endurance training) konsepsiyasının əsasını təşkil edir. Bu metod idmançıları fiziki məşqdən əvvəl və ya məşq zamanı tədricən koqnitiv yüklənməyə məruz qoyaraq onların zehni yorğunluğa dözümlülüyünü inkişaf etdirməyi hədəfləyir.

Pajo vurğulayıb ki, performansın əsas müəyyənedicisi, əlbəttə ki, idmançının fiziki qabiliyyətidir. Lakin zehni hazırlıq və koqnitiv yorğunluğa tab gətirmək üçün aparılan məşqlər əlavə üstünlük yarada bilər.

mənbə: medicalxpress.com