Marsın dərinliklərində nəhəng maqmatik sistemin izləri aşkar edilib

Alimlər Marsın tektonik plitələrə malik olmamasına baxmayaraq, planetin qabığının mürəkkəb və genişmiqyaslı maqmatik sistemlər vasitəsilə formalaşmış ola biləcəyinə dair sübutlar əldə ediblər.  Marsın səthində hərəkət edən tektonik plitələr yoxdur. Lakin planetin dərinliklərində vaxtilə Yer kürəsindəki proseslərlə müəyyən oxşarlıqlar göstərən nəhəng və bir-biri ilə əlaqəli maqmatik sistemlərin mövcud olduğuna dair sübutlar aşkar edilib. Oksford Universitetinin alimləri müəyyən ediblər ki, ərimiş süxurlar vaxtilə Marsın qabığının dərinliklərində təkamül keçirib və yenidən dövriyyəyə daxil olaraq planetin geoloji quruluşunun mürəkkəbləşməsinə səbəb ola bilərdi.

Araşdırmanın nəticələri “Nature Astronomy” jurnalında dərc olunub.

Mars “stasionar qapaqlı planet” (stagnant lid) hesab edilir. Bunun səbəbi Yer kürəsindən fərqli olaraq onun xarici səthinin hərəkət edən tektonik plitələrə bölünməməsidir. Yer kürəsində tektonik plitələrin hərəkəti vulkanizmə, maddələrin planetin daxilində yenidən dövriyyəsinə və qitələrin formalaşmasına şərait yaradır. Buna görə də uzun müddət Marsın Yer kürəsindəki kimi mürəkkəb qabıq formalaşdıra bilməyəcəyi düşünülüb. Yeni nəticələr isə göstərir ki, genişmiqyaslı daxili maddə dövriyyəsi Marsa Yerə xas tektonik proseslər olmadan da mürəkkəb qabıq formalaşdırmağa imkan verə bilərdi.

Tədqiqatın əsas ipucu NASA-nın InSight missiyası tərəfindən toplanmış seysmik ölçmələrdən əldə edilib. Missiyanın cihazları meteoroidlərin zərbələri və Marsda baş verən zəlzələlər – marsquakes nəticəsində yaranan dalğaları qeydə alıb. Oksford Universitetinin Yer Elmləri və Statistika fakültələrinin tədqiqatçıları səthdən təxminən 24 kilometr dərinlikdə yerləşən və əvvəllər də müşahidə olunmuş, lakin geoloji mənası dəqiq müəyyənləşdirilməmiş sərhədə diqqət yetiriblər. Bu sərhədin müxtəlif süxur tiplərini ayırıb-ayırmadığını müəyyənləşdirmək üçün alimlər termodinamik modelləşdirmə və statistik üsullardan istifadə edərək seysmik müşahidələri yüzlərlə mümkün süxur tərkibi ilə müqayisə ediblər. Nəticədə məlum olub ki, 24 kilometr dərinlikdəki sərhəddən aşağıda müşahidə edilən fiziki xüsusiyyətləri ardıcıl şəkildə yalnız ultramafik süxurlar izah edə bilir. Bu süxurlar dəmir və maqneziumla zəngin, silisiumun miqdarı isə nisbətən az olan süxurlardır. Sərhəddən yuxarıdakı xüsusiyyətlər isə mafık süxurlar tərəfindən daha yaxşı izah edilir. Mafik süxurların tərkibində silisiumun payı daha yüksəkdir.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, dərin qat ərimiş süxurların yerin çox aşağı qatlarında toplanması və zamanla müxtəlif komponentlərə ayrılması nəticəsində formalaşıb. Daha sıx kristallar qabığın aşağı hissəsində qalıb, daha yüngül və təkamül keçirmiş ərintilər isə yuxarıya doğru hərəkət edib. Oxşar proseslər Yer kürəsində vulkanik qövslərin altında baş verir və qitələrin formalaşması ilə əlaqələndirilir.

Tədqiqatın aparıcı müəllifi, araşdırma zamanı Oksford Universitetinin Yer Elmləri departamentində, hazırda isə Bristol Universitetində çalışan doktor Tobermori Makey-Çempion bildirib: “Ənənəvi olaraq Marsdakı vulkanizmin Yerdəkindən daha sadə olduğunu düşünmüşük. Lakin bu kəşf göstərir ki, Mars ərimiş süxurların bütün qabıq boyunca təkamül keçirdiyi və yenidən emal olunduğu böyük, uzunömürlü sistemləri dəstəkləyə bilərdi. Bu, Günəş sistemindən kənardakı qayalı planetlərdə belə sistemlərin nə qədər geniş yayıla biləcəyi ilə bağlı maraqlı imkanlar yaradır.”

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, yerin altında aşkar edilmiş qat Marsın şimal yarımkürəsi boyunca yüzlərlə, hətta minlərlə kilometr üfüqi məsafəyə uzana bilər. Əgər bu ehtimal təsdiqlənərsə, Marsın keçmişdə bir-birindən təcrid olunmuş sadə vulkanlar toplusundan deyil, nəhəng və bir-biri ilə əlaqəli maqmatik sistemlərdən ibarət olduğu qənaətinə gəlmək mümkün olacaq. “Qabıqboyu maqmatizm” (transcrustal magmatism) adlandırılan bu prosesin əvvəllər yalnız Yer kürəsinə xas olduğu düşünülürdü. Bu fərq mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki geoloji maddə dövriyyəsi atmosferlərin, okeanların və potensial olaraq həyat üçün əlverişli mühitlərin formalaşması ilə sıx bağlıdır.

Yer kürəsində planetin daxilində maddələrin yenidən dövriyyəsi iqlimin tənzimlənməsinə, suyun və digər uçucu elementlərin uzunmüddətli hərəkətinə kömək edir. Bu proseslərin davamlılığının təmin edilməsində isə tektonik plitələrin hərəkəti uzun müddət əsas amil hesab olunub.

Marsdan əldə edilən yeni sübutlar göstərir ki, qayalı planetlər Yerə xas tektonik plitə hərəkəti olmadan da mürəkkəb qabıq və həyat üçün əlverişli şəraitlə əlaqələndirilən bəzi geoloji xüsusiyyətlər formalaşdıra bilər.

Həyat üçün əlverişli şərait daha çox planetdə yarana bilər

Tədqiqatın həmmüəllifi, Oksford Universitetinin Yer Elmləri departamentindən professor Con Veyd deyib: “Planetologiyada əsas suallardan biri Yerin unikal olub-olmamasıdır. Əgər Mars tektonik plitələr olmadan bu cür mürəkkəb qabıq formalaşdıra bilibsə, deməli, həyat üçün əlverişli şəraitin yaranması düşündüyümüzdən daha çox planetdə mümkün ola bilər. Buraya ölçüsünə və ya tektonik aktivliyin zahirən olmamasına görə əvvəllər bu baxımdan perspektivsiz hesab edilən planetlər də daxildir.”

Bu nəticələr NASA-nın InSight missiyasının müşahidələrinə əsaslanır. Missiya 2018-ci ildə Marsa ilk seysmometri yerləşdirərək alimlərə planetin daxili quruluşunu əvvəlkindən daha ətraflı öyrənmək imkanı verib.

mənbə: scitechdaily.com