Sonsuz sosial şəbəkə video lentləri DEHB olan istifadəçilərin platformalardan ayrılmasını çətinləşdirir

TikTok, Instagram Reels və YouTube Shorts kimi qısa videolar üçün nəzərdə tutulan platformalar istifadəçilərin tətbiqlərdə keçirdiyi vaxtı artırmaq üçün effektiv üsuldan yararlanır. Alqoritmlər tərəfindən formalaşdırılan lentdə videolar bir-birinin ardınca təqdim olunur və istifadəçi ekranda aşağı sürüşdürdükcə yeni məzmun avtomatik yüklənir. Bu isə sonu görünməyən, daim dəyişən məzmun axını yaradır. Qraz Texnologiya Universitetinin (TU Graz) alimləri tərəfindən aparılan yeni araşdırma bu cür tövsiyə sistemlərinin diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu (DEHB) olan insanlara mənfi təsirlərini ölçüb.

Araşdırmaya İnsan Mərkəzli Hesablama İnstitutundan Elizabet Leks rəhbərlik edib. Tədqiqatçılar DEHB olan insanlarda impulsların idarə edilməsi, vaxtın planlaşdırılması və özünənəzarət kimi icraedici funksiyalarda çətinliklərin olduğunu nəzərə alıblar.  Alimlər “cəlbetmə tələsi” (engagement trap) anlayışını alqoritmlərin istifadəçinin diqqətini o qədər effektiv cəlb etdiyi vəziyyət kimi müəyyənləşdiriblər ki, həmin şəxsin xidmətdən şüurlu şəkildə istifadəni dayandırmaq qabiliyyəti sistemli şəkildə zəifləyir.

Elizabet Leksin sözlərinə görə, “cəlbetmə tələsi” video tövsiyələrinin bir tərəfdən istifadəçiyə yüksək dərəcədə uyğun və maraqlı görünməsi, digər tərəfdən isə insanın ekrandan ayrılmaq və davranışına şüurlu şəkildə nəzarət etməkdə ciddi çətinlik çəkməsi ilə xarakterizə olunur. “İnsanlar nə vaxt dayanmalı və telefonlarını kənara qoymalı olduqlarına nəzarəti itirirlər. Təəssüf ki, bu vəziyyət xüsusilə DEHB olan insanlara təsir göstərir”, – alim bildirib.

302 nəfərin iştirak etdiyi araşdırmanın nəticələri DEHB olan və olmayan istifadəçilərin platformalardan istifadə təcrübəsində əhəmiyyətli fərqlər olduğunu göstərib. İştirakçıların hər iki qrupu video tövsiyələrində təqdim olunan məzmunun şəxsi maraqlarına uyğunluğunu təxminən eyni səviyyədə qiymətləndirib. Lakin platformalardan istifadənin nəticələri qruplar arasında əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənib. DEHB olan iştirakçılar vaxtın necə keçdüyünü dərk etməkdə daha ciddi çətinlik çəkiblər. Onlar videolar arasında keçid edərkən əslində nə qədər vaxt sərf etdiklərini düzgün qiymətləndirə bilmədiklərini bildiriblər.

Nəticədə bu şəxslər platformalarda nəzərdə tutduqlarından xeyli uzun müddət qalıb və qısa video məzmununa baxmağı dayandırmaqda çətinlik çəkiblər.

Araşdırmaya görə, mənfi təsirlər tətbiqin bağlanması ilə də bitmir. Platformadan istifadədən sonra DEHB olan şəxslər arasında güclü peşmanlıq və günahkarlıq hissləri müşahidə olunur.

İştirakçılar videolara sərf etdikləri vaxtın faydalı olmadığını, bu müddət ərzində görməli olduqları mühüm işləri təxirə saldıqlarını bildiriblər. Bundan əlavə, onların əhval-ruhiyyəsinin pisləşdiyi də müəyyən edilib. “Əldə etdiyimiz nəticələr göstərir ki, istifadəçi cəlbini maksimuma çatdırmaq üçün optimallaşdırılan tövsiyə sistemləri DEHB olan insanların üzərinə qeyri-mütənasib emosional və davranış yükü qoyur”, – Elizabet Leks qeyd edib.

Mövcud sistemlərdəki bu bərabərsizliyi nəzərə alan TU Graz tədqiqatçıları rəqəmsal interfeyslərin neyromüxtəlifliyə həssas şəkildə hazırlanmasının vacibliyini vurğulayırlar.

Araşdırma iştirakçıları platformalardan istifadəyə nəzarəti gücləndirə biləcək müxtəlif dəstək mexanizmlərinə maraq göstəriblər. Bunlara bir sessiya ərzində baxıla biləcək videoların maksimum sayının əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi və ekranda istifadə müddətini fasiləsiz göstərən vizual göstəricilərin tətbiqi daxildir. Elizabet Leks bu məsələdə proqram təminatı və platforma tərtibatçılarının məsuliyyət daşıdığını vurğulayıb.

“Bu balanssızlığı aradan qaldırmaq üçün diqqəti yalnız istifadəçi cəlbinin optimallaşdırılmasına yönəltməkdən imtina etməli və istifadəçilərin vaxt hissini, eləcə də davranışlarına məqsədli şəkildə nəzarət etməsini dəstəkləyən insan mərkəzli dizayn yanaşmalarına keçməliyik”, – o deyib. Tədqiqatçıların fikrincə, bu cür inklüziv funksiyaların tətbiqi uzunmüddətli perspektivdə “cəlbetmə tələsi”nin mənfi təsirlərini azaltmağa və insanların rəqəmsal mühitdə öz davranışlarına nəzarət imkanlarını gücləndirməyə kömək edə bilər.

TU Graz-ın araşdırmasının nəticələri Meta kimi şirkətlərin müəyyən dizayn elementləri və tövsiyə sistemləri vasitəsilə istifadəçiləri kompulsiv və ya potensial olaraq asılılıq yaradan istifadəyə təşviq edib-etmədiyi ilə bağlı ictimai, siyasi və hüquqi müzakirələrin genişləndiyi bir dövrə təsadüf edir. ABŞ-də 2026-cı ilin martında presedent xarakterli məhkəmə işində andlılar Meta və Google şirkətlərini səhlənkarlıqda təqsirli bilib və ümumilikdə 6 milyon dollar məbləğində təzminat ödənilməsinə qərar verib. TikTok və Snapchat isə daha əvvəl iddiaçı ilə məhkəmədənkənar razılaşmalara gedib. 

Müzakirələrin əsas istiqamətləri arasında sonsuz sürüşdürmə (infinite scrolling), videoların avtomatik oynadılması, bildirişlərin göndərilməsi və fərdiləşdirilmiş tövsiyə sistemləri yer alır.

Bu funksiyaların fiziki və psixi sağlamlığa, xüsusilə də yetkinlik yaşına çatmayanlara və digər həssas qruplara mümkün təsirləri də diqqət mərkəzindədir.

mənbə: medicalxpress.com