Yer kürəsinin buzlaşma dövrləri okeanlarda qlobal “domino effekti” nəticəsində başlamış ola bilər

Şimal yarımkürəsində buz örtüklərinin genişlənməsi minlərlə kilometr uzaqda, Antarktida ətrafındakı okean sirkulyasiyasında dəyişikliklərə səbəb olaraq Yer kürəsinin keçmiş buzlaşma dövrlərinin başlanmasına təsir göstərmiş ola bilər. Yeni araşdırma bu uzaq regionlar arasında mümkün əlaqəni üzə çıxararaq buzlaşma dövrlərində atmosferdəki karbon qazının (CO₂) miqdarının təbii şəkildə azalmasını izah etməyə kömək edir.

“ScienceDaily” nəşrinin məlumatına görə, Şotlandiyanın Sent-Endryus Universitetinin alimləri tərəfindən aparılan tədqiqat Journal of Climate jurnalında dərc olunub.

Alimlər uzun müddətdir ki, Cənub okeanının atmosferdəki karbon qazının miqdarının tənzimlənməsində mühüm rol oynadığını bilirlər. Bu okeanda su dövranının və dəniz buzlarının dəyişməsi karbonun daha böyük miqdarda dərin okean qatlarında toplanmasına şərait yarada bilər. Nəticədə atmosferdəki CO₂ miqdarı azalır və buzlaşma dövrləri ilə əlaqəli soyuma güclənə bilər. Lakin indiyədək Şimal yarımkürəsində genişlənən buz örtüklərinin Antarktida ətrafındakı okean sularına necə təsir göstərə bildiyini izah etmək çətin olub.

Tədqiqatçılara görə, Şimal yarımkürəsində nəhəng buz örtüklərinin yaranması Yer kürəsinin orbitindəki dəyişikliklərlə əlaqəli ola bilər. Bu dəyişikliklər Günəş enerjisinin planetin müxtəlif bölgələri üzrə paylanmasına təsir göstərir.

Journal of Climate jurnalında dərc olunan araşdırmaya əsasən, genişlənən buz örtükləri Şimali Atlantik okeanının sularını soyuda bilər. Soyuq sular qlobal okean dövranı sisteminin bir hissəsi kimi hərəkət edərək nəticədə Cənub okeanına qədər çata bilər.

Şimaldakı soyuma kifayət qədər güclü olduqda, bu proses Antarktida ətrafındakı su dövranını dəyişdirə və karbonun atmosferə deyil, okeanın dərin qatlarında toplanmasına əlverişli şərait yarada bilər.  Beləliklə, bir yarımkürədə baş verən buzlaşmanın digər yarımkürədəki okean proseslərinə təsir göstərərək planet miqyasında soyumanı gücləndirə biləcəyi ehtimal olunur.

Alimlər bu fərziyyəni yoxlamaq üçün kompüter simulyasiyalarından istifadə ediblər. Təcrübələr zamanı yalnız okeanın ən şimal enliklərindəki sular soyudulub. Bu yanaşma böyük buz örtüyünün yaxınlıqdakı okean sularına təsirini modelləşdirmək məqsədi daşıyıb. Daha sonra tədqiqatçılar temperatur dəyişikliklərinin cənuba doğru yayılıb-yayılmadığını və Cənub okeanında atmosferdəki karbon qazının azalmasına şərait yaradan dəyişikliklər törədib-törətmədiyini araşdırıblar. Nəticələr göstərib ki, yalnız şimal sularının soyudulması belə atmosferdəki CO₂ miqdarına əhəmiyyətli təsir göstərə bilər. Simulyasiyalarda atmosferdəki karbon qazının azalması bütün planetin soyudulduğu ssenaridə qeydə alınan azalmanın 74 faizinə çatıb. Bu nəticələr Şimal yarımkürəsindəki buz örtükləri ilə Cənub okeanında karbonun toplanması arasında mümkün fiziki əlaqəni dəstəkləyir. Bununla belə, kompüter modelləri mexanizmin fiziki baxımdan mümkün olduğunu göstərir, lakin onun Yer kürəsinin tarixindəki ayrı-ayrı buzlaşma dövrlərinə konkret olaraq nə dərəcədə töhfə verdiyini müəyyən etmir.

Tədqiqatın aparıcı müəllifi, Sent-Endryus Universitetinin Yer və Ətraf Mühit Elmləri Məktəbinin əməkdaşı doktor Medison Şenkl bildirib ki, araşdırma Şimal yarımkürəsindəki buz örtükləri ilə Cənub yarımkürəsində okean dövranının dəyişməsi və atmosferdən karbon qazının azalması arasında mümkün əlaqəni nümayiş etdirir. Onun sözlərinə görə, bu iki proses arasındakı əlaqəni izah etmək Yer kürəsinin keçmiş buzlaşma dövrləri ilə bağlı elmi nəzəriyyələrdə çətin məsələlərdən biri olub. Yeni tədqiqat həmin mexanizmin kompüter simulyasiyalarında işlədiyini nümayiş etdirməklə bu sahədə mühüm irəliləyişə nail olub. Əvvəlki tədqiqatlarda buzlaşma dövrlərinin izahı zamanı əsas diqqət Antarktida ətrafında baş verən proseslərə yönəldilirdi. Çünki okean sirkulyasiyası atmosferlə dərin okean qatları arasında karbon mübadiləsinə əhəmiyyətli təsir göstərir. Yeni nəticələr isə uzaq şimal enliklərindəki temperatur dəyişikliklərinin də bu sistemdə mühüm rol oynaya biləcəyini göstərir.  Yer kürəsinin keçmiş buzlaşma dövrləri atmosferlə okeanlar arasında karbonun uzun zaman ərzində necə hərəkət etdiyini öyrənmək üçün təbii nümunələr təqdim edir. Bu proseslərin daha yaxşı anlaşılması alimlərə iqlim modellərini təkmilləşdirməyə, qlobal karbon dövranının atmosferdəki CO₂ dəyişikliklərinə reaksiyasını araşdırmağa kömək edə bilər.

Bu biliklər insan fəaliyyəti nəticəsində atmosferə əlavə karbon qazının buraxılmasının iqlim sisteminə təsirlərini qiymətləndirmək baxımından da əhəmiyyətlidir.

Qeyd edək ki, araşdırma Şimal yarımkürəsindəki buz örtüklərinin okean dövranı vasitəsilə planetin digər bölgələrinə təsir göstərə biləcəyini ortaya qoyur. Bununla belə, təklif olunan mexanizmin keçmiş buzlaşma dövrlərindəki dəqiq rolunu müəyyənləşdirmək üçün əlavə tədqiqatlara ehtiyac var.

mənbə: scitechdaily.com