Alimlər insan qanında və beyin-onurğa beyni mayesində beyindəki sinir hüceyrələri haqqında molekulyar məlumatlar daşıya bilən mikroskopik hissəcikləri müəyyənləşdirməyə kömək edən zülal aşkar ediblər. Yeni tədqiqatda təqdim olunan üsul gələcəkdə beyin toxumasına birbaşa müdaxilə etmədən neyronlarda baş verən dəyişiklikləri izləməyə, həmçinin neyrodegenerativ xəstəliklərin erkən diaqnostikası üçün yeni testlərin hazırlanmasına imkan yarada bilər. Tədqiqat ABŞ-ın Massaçusets Texnologiya İnstitutu , Bioloji İlhamlı Mühəndislik üzrə Uiss İnstitutu və digər elmi qurumların əməkdaşlığı ilə aparılıb. Alimlər insan qan plazmasında və beyin-onurğa beyni mayesində hüceyrələr tərəfindən xaricə buraxılan hüceyrəxarici vezikulların səthində neyronlarla sıx əlaqəli olan NRXN3 zülalını müəyyən ediblər.
Nəticələri Nature Neuroscience jurnalında dərc olunan araşdırma bu zülaldan istifadə etməklə hüceyrəxarici vezikulların seçilərək ayrılması üçün yeni metod təqdim edir.
Tədqiqatın ilk müəllifi Dmitri Ter-Ovanyesyan bildirib ki, layihənin əsas məqsədi birbaşa öyrənilməsi çətin olan beyin kimi orqanlarda molekulyar səviyyədə baş verən dəyişiklikləri zamanla izləmək üçün əlçatan üsul hazırlamaq olub. Onun sözlərinə görə, bunun üçün qan və ya beyin-onurğa beyni mayesi kimi nümunələrdən istifadə etmək mümkündür. Hüceyrəxarici vezikullar orqanizmdəki hüceyrələrin ətraf mühitə buraxdığı, membranla əhatə olunmuş kiçik hissəciklərdir. Onların daxilində mənşəyi olan hüceyrədən ötürülən zülallar və RNT molekulları yerləşir. Bu hissəciklər qan, beyin-onurğa beyni mayesi və digər bioloji mayelərdə mövcuddur. Onların daşıdığı molekulyar məlumatlar hüceyrələrin vəziyyəti və fəaliyyətində baş verən dəyişikliklər haqqında qiymətli məlumat verə bilər. Xüsusilə neyronlar kimi birbaşa nümunə götürülməsi çətin olan hüceyrələrin vəziyyətini öyrənmək baxımından bu hissəciklər böyük maraq doğurur. Lakin indiyədək əsas çətinlik konkret vezikulun hansı hüceyrə tərəfindən buraxıldığını dəqiq müəyyənləşdirmək idi. Tədqiqatçılar bu problemi həll etmək üçün vezikulların səthində yerləşən və onları müəyyən hüceyrə növü ilə əlaqələndirməyə imkan verən zülal markerlərini araşdırıblar.
Alimlər neyronlarla əlaqəli vezikulları seçmək üçün üç əsas meyar müəyyənləşdiriblər:
• Zülal vezikulun membranını keçərək onun səthində yerləşməlidir.
• Həmin zülalın əsasən neyronlarda istehsal olunduğu müəyyən edilməlidir.
• Zülal beyin-onurğa beyni mayesində və ya qan plazmasında olan bəzi vezikulların səthində aşkarlanmalıdır.
Bu meyarlar əsasında tədqiqatçılar müxtəlif gen ifadəsi məlumat bazalarını təhlil edərək neyronlara xas ola biləcək zülalları müəyyənləşdiriblər. Daha sonra kütlə spektrometriyası və yüksək həssaslığa malik Simoa immunoloji analizlərindən istifadə edərək seçilmiş zülalların mövcudluğunu yoxlayıblar.
Lakin bu prosesdə mühüm texniki çətinliklə qarşılaşıblar. Qan plazmasında albumin kimi yüksək miqdarda olan zülallar hüceyrəxarici vezikullardan əldə edilən məlumatları kölgədə qoya bilərdi. Bu problemi aradan qaldırmaq üçün alimlər çoxrejimli qatran qarışığı adlandırdıqları yeni təmizləmə üsulu hazırlayıblar. Metodun əsasını məsaməli kiçik muncuqlar təşkil edir. Bu muncuqlar albumin kimi sərbəst zülalları özünə cəlb edərək saxlayır, hüceyrəxarici vezikulların isə nümunədə qalmasına imkan verir. Beləliklə, tədqiqatçılar vezikulları daha yüksək təmizliklə ayıraraq onların tərkibindəki zülalları daha dəqiq təhlil edə biliblər.
Tədqiqat zamanı NRXN3 zülalının beyin-onurğa beyni mayesində və qan plazmasında olan bəzi hüceyrəxarici vezikulların səthində yerləşdiyi təsdiqlənib. Alimlər bu zülala qarşı anticisimlərdən istifadə etməklə həmin vezikulları nümunələrdən uğurla ayıra biliblər. Bununla belə, tədqiqatçılar mühüm bir məqamı xüsusi vurğulayırlar: hazırda ayrılmış vezikulların birbaşa neyronlardan gəldiyi hələ tam təsdiqlənməyib. Bunun üçün onların daxilində neyronlara xas zülal və RNT molekullarının zənginləşdiyini göstərən əlavə araşdırmalar aparılmalıdır. Tədqiqatın müəllifi Dmitri Ter-Ovanyesyanın sözlərinə görə, bu metodun əsas üstünlüklərindən biri yalnız neyronlarla məhdudlaşmamasıdır. Eyni yanaşmadan digər hüceyrə növlərinə məxsus vezikulları müəyyənləşdirmək üçün də istifadə edilə bilər. Məsələn, qaraciyər hüceyrələrindən (hepatositlər) ayrılan vezikulların təhlili qaraciyər xəstəliklərinin, ürək əzələsi hüceyrələrindən (kardiomiositlər) gələn vezikulların araşdırılması isə ürək xəstəliklərinin diaqnostikası üçün yeni imkanlar yarada bilər. Alimlər həmçinin hüceyrəxarici vezikulların ayrılması zamanı istifadə edilən anticisimlərin həqiqətən nəzərdə tutulan hissəciklərə bağlandığını yoxlamaq üçün əlavə nəzarət üsulları hazırlayıblar. Bu, əvvəlki bəzi tədqiqatlarda yanlış hüceyrə markerlərindən istifadə edilməsi ilə bağlı problemlərin qarşısını almaq baxımından əhəmiyyətlidir.
Tədqiqat qrupunun növbəti məqsədi yeni MMR Slurry metodundan istifadə etməklə müxtəlif xəstəliklər zamanı hüceyrəxarici vezikulların zülal tərkibində baş verən dəyişiklikləri araşdırmaqdır. Alimlərin uzunmüddətli hədəfi isə qanda aşkar edilən və neyronlardan qaynaqlanan vezikulların neyrodegenerativ xəstəliklərin ilkin əlamətlərini müəyyənləşdirmək üçün istifadə imkanlarını öyrənməkdir. Bu yanaşma gələcəkdə Alzheimer və Parkinson kimi xəstəliklərin klinik simptomlar meydana çıxmazdan əvvəl aşkarlanmasına kömək edə bilər. Lakin bunun üçün əvvəlcə müəyyən markerlər vasitəsilə ayrılan vezikulların həqiqətən neyronlardan qaynaqlandığı sübut edilməlidir.
Tədqiqatçılar bildirirlər ki, vezikulların daxilindəki RNT və zülalların miqdarı çox az olduğundan onların aşkarlanması yüksək həssaslığa malik analiz üsulları tələb edir. Bundan əlavə, araşdırılan bəzi markerlərə qarşı kommersiya məqsədilə istehsal olunan keyfiyyətli anticisimlər mövcud deyil. Buna görə də laboratoriyada yeni anticisimlərin hazırlanması istiqamətində də işlər davam etdirilir. Beləliklə, yeni araşdırma qan nümunələri vasitəsilə beyin hüceyrələrinin molekulyar vəziyyətini öyrənmək üçün perspektivli elmi yanaşma təqdim edir. Bununla belə, metodun klinik diaqnostikada tətbiqi üçün əlavə tədqiqatlara və təsdiqləyici sınaqlara ehtiyac var.
Araşdırma göstərir ki, qanda və digər bioloji mayelərdə dövr edən hüceyrəxarici vezikullar yalnız hüceyrələr arasında molekulyar məlumat daşıyan hissəciklər deyil, həm də orqanizmdə baş verən dəyişiklikləri izləmək üçün potensial biomarker mənbəyidir. Yeni metodun inkişafı gələcəkdə beyin toxumasından birbaşa nümunə götürmədən neyronların vəziyyətini araşdırmağa, eləcə də müxtəlif orqan xəstəliklərinin diaqnostikası üçün daha dəqiq laboratoriya testlərinin hazırlanmasına töhfə verə bilər.
mənbə: medicalxpress.com





Şərhlər
Hələ təsdiqlənmiş şərh yoxdur.
Şərh yazın
Şərh yazmaq üçün hesabınıza daxil olun və e-poçtunuzu təsdiqləyin.